جایگاه جامعه شناسی ادبیات در نقد ادبی معاصر

بقلم: دکتر حسین پاینده؛

استاد نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه طباطبائی و عضو شورایعالی  انسان شناسی و فرهنگ

 

جامعه شناسی ادبیات حوزه ای از مطالعات چندرشته ای است که تأثیر ساختارهای اجتماعی در تولید متون ادبی را بررسی می کند. پیش فرض دست اندرکارانِ این نوع پژوهش این است که آفرینش آثار ادبی از اوضاع اجتماعیِ معیّن ناشی می شود و لذا ادبیات را نمی توان به درستی فهمید مگر آن که ابتدا رابطه ی آن با اوضاع یادشده را به دقت تحلیل کنیم. در چنین پژوهشی، مفاهیم نظری و اصول روش شناختیِ جامعه شناسی حکم ابزاری برای خوانش و سنجش کارکردهای اجتماعیِ متون ادبی را دارند. از این رو، در نوشتار حاضر بجاست که ابتدا تعریفی از جامعه شناسی و قلمرو پژوهش های جامعه شناختی به دست دهیم. جامعه شناسی در اواسط قرن هجدهم به وجود آمد و حوزه ای از علوم اجتماعی است که حیات اجتماعی انسان (رابطه ی انسان ها با هم، یا رفتار انسان ها در تعامل های اجتماعی) را بررسی می کند. ریشه شناسی «علم الاجتماع» (نامی که قبلاً به جامعه شناسی اطلاق می شد) می تواند برای فهم بهتر ماهیت آن مفید باشد. مطابق با تعریفی که «فرهنگ بزرگ سخن» از «اجتماع» به دست می دهد، این کلمه یعنی «گرد آمدن»، «جمع شدن»، «گرد هم آیی». به عبارتی، اجتماع در لغت به «پیوند خوردن» و «وصل شدنِ» انسان ها به هم اشاره دارد. جامعه شناسان می کوشند تا جامعه ی انسانی را از منظر ساختار رفتار جمعیِ انسان ها تحلیل کنند. به تعبیری، جامعه شناس کسی است که نحوه ی عملکرد نظام اجتماعی و رابطه ی آن با شیوه ی زندگی کردن آحاد جامعه را مطالعه می کند. در تحلیل های جامعه شناسان، هم تأثیر عوامل فرهنگی، سیاسی، جغرافیایی، اقتصادی، زیبایی شناختی و امثال آن بر روابط بینافردی آحاد جامعه بحث می شود و هم گروه های اجتماعی و قانونمندی های داخلی آن ها. به عبارتی، جامعه شناسی تلاشی است برای تبیین فرایندهای اجتماعی و نحوه ی انتظام جامعه. چنین تبیینی قاعدتاً می بایست نهادهای اجتماعی و کارکردهای آن ها را هم شامل شود. در نگاه جامعه شناسان، انسان موجودی است که از خانواده ، فرهنگ، دین، سیاست، دستگاه های تعلیم وتربیت و سایر نهادهای اجتماعی تأثیر می پذیرد و به آموزه های این نهادها واکنشی شرطی شده نشان می دهد.

در نزد جامعه شناسان، ادبیات یکی از منابعی است که آنان می توانند برای مطالعه ی علمیِ جامعه استفاده کنند. در واقع، ادبیات خود حکم نوعی نهادی اجتماعی را دارد و از آن جا که هدف جامعه شناسان کاویدن جوانب مختلف حیات اجتماعی در همه ی نهادهای اجتماعی است، آن ها معتقدند که ادبیات نیز می بایست در کنار سایر نهادهای اجتماعی بررسی شود. به باور جامعه شناسان، کارکرد ادبیات عبارت است بازتاباندن اوضاع واحوالِ جامعه. در هر رمانی، روابط آحاد جامعه با نگاهی انتقادی زیر زره بین قرار می گیرد. شخصیت های اصلی رمان ها معمولاً کسانی هستند که سودای دگرگونیِ زیست جهانِ اجتماعی و فرهنگیِ خود را در سر می پرورانند. ادبیات تجربه های انسان در زندگی اجتماعی را بازتولید می کند؛ پس هسته ی به وجودآورنده ی هر اثر ادبی، حیات اجتماعی است. رنه ولک و آستن وارن با اتخاذ همین رویکرد، در کتاب «نظریه ی ادبیات» استدلال می کنند که آفرینش آثار ادبی همانا پیامد زندگی در جمعِ انسان های دیگر (جامعه) است: «ادبیات زاده ی نهادهای اجتماعی خاصی است و در جوامع بدوی نمی توان شعر را از آئین، جادو، کار و بازی تمیز داد» (ولک و آستین، ۱۳۷۳: ۹۹). تفاوت ادبیاتِ ملل ریشه در همین موضوع دارد: تفاوت هنجارها، ارزش ها و رفتارهای اجتماعی در جوامع مختلف، خود را در تفاوت مضامین آثار ادبی آن جوامع نشان می دهد. هر گاه که نظام های اجتماعی با هم تفاوت داشته باشند، ادبیات حاصل آمده از آن نظام ها به طریق اولی متفاوت خواهند بود. از این جا می توان به نتیجه ای هم در خصوص علت دگرگونیِ ادبیات در جامعه ای معیّن رسید و گفت که با تغییر در ساختارهای اجتماعی، نوع ادبیات تولیدشده در آن جامعه نیز دستخوش تحول می شود و تکنیک ها، نمادها و درونمایه های جدیدی در متون ادبی ظهور می کنند.

اگر ادبیات را محصول زندگی اجتماعی بدانیم، آن گاه باید گفت وجوه اشتراک فراوانی بین جامعه شناسی و ادبیات وجود دارد زیرا هر دو، هدف مشابهی را دنبال می کنند که همانا عبارت است از کندوکاو در چندوچونِ جامعه و روابط بینافردی. جامعه شناسان با مطالعه ی ادبیات به جنبه هایی از حیات اجتماعی پی می برند (مثلاً سنت ها و نظام های ارزشیِ جامعه را کشف می کنند)، همان گونه که از راه تحلیل ساختار اجتماعی نیز به همین هدف نائل می شوند. از نظر آنان، آثار شاخص ادبیِ هر دوره ای تصویر روشنی از سازوکارهای اجتماعی، محیطی، اقتصادی، دینی و سیاسیِ رفتار انسان ها در جوامع همعصرِ خودشان به دست می دهند. انجام دادن پژوهش های جامعه شناسانه مستلزم همین نوع داده هاست و از این رو هیچ جامعه شناسی نباید از ادبیات که منبع ارزشمندی برای دستیابی به این داده هاست در تحقیقات اجتماعی غفلت کند.

باید توجه داشت که رابطه ی ادبیات با واقعیت اجتماعی، یکسویه نیست. به بیان دیگر، ادبیات آینه ای نیست که حال و روز آحاد جامعه یا اوضاع اجتماعی در آن صرفاً منعکس شوند. اگر این طور بود، آن گاه دیگر تمایزی بین متون ادبی و گزارش های اجتماعی یا کتاب های تاریخ وجود نمی داشت. ادبیات نه فقط از بطن واقعیت اجتماعی برمی آید، بلکه همچنین می تواند بر آن واقعیت اثری سلبی بگذارد و به تغییر آن کمک کند. می توان گفت رابطه ی ادبیات با جامعه، رابطه ای دیالکتیکی است: ادبیات از ساختارهای اجتماعی ناشی می شود، اما در عین حال آن ساختارها را به پرسش می گیرد و نفی می کند. هر داستان نویسی برای توفیق در خلاقیت ادبی ناگزیر باید نگاهی به جهان پیرامون خویش داشته باشد، اما اگر در حصارها یا محدودیت های فرهنگیِ آن جهان باقی بماند دیگر نخواهد توانست از راه آفرینش ادبی به برساختن واقعیتی نو و دیگرگونه یاری برساند. آثار چنین نویسنده ای حداکثر توصیفی دقیق از جامعه است، اما هیچ بدیلی برای مسائلی که آحاد جامعه به آن دست به گریبان اند ارائه نمی دهد.

توجه به واقعیت اجتماعی موضوعی نیست که با مدرنیسم در ادبیات اهمیت پیدا کرده باشد. نبرد بین نیکی و شر که یکی از بن مایه های قوی در ادبیات کهن است، صورتی اولیه از توجه شاعران و نویسندگان به حیات اجتماعی است. آنان این توجه را با استفاده از مضامین و شخصیت های اسطوره ای نشان می دادند. با رخداد رنسانس و بازتعریف جایگاه انسان در کائنات، توجه ادبیات به واقعیت ها شکلی اسطوره زدوده پیدا کرد و لذا از آن زمان به بعد به جای انسان های تحت سیطره ی خدایان اسطوره ای، انسان های واقعی و برهم کنش آن ها با یکدیگر در چهارچوبی اجتماعی در کانون توجه ادیبان قرار گرفت. طلوع رمان در قرن هجدهم یکی از پیامدهای این جابه جایی و عطف توجه بود. در رمان های نویسندگان پیشگامی همچون دانیل دفو، ساموئل ریچاردسن و هنری فیلدینگ در انگلستان که ایان وات از آنان به عنوان پدران رمان یاد می کند (وات ۱۳۹۴: ۱۱)،  خط اصلی روایت همیشه از کشمکشی بین انسان و جامعه سرچشمه می گیرد و با آن به پیش می رود. به عبارتی، تعامل اجتماعی حکم نیروی پیش رانش رمان های اولیه را دارد. این همان رویکردی است که نویسندگان بزرگ فرانسه در قرن نوزدهم همچون فلوبر، بالزاک و زولا در آثارشان ادامه دادند. وقوع انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب صنعتی و پیدایش نظام سرمایه داری و تعارض های طبقاتی ناشی از آن، نقش بسزایی در قوام گرفتن این بازنمایی نوین از جامعه داشت.

از این بحث معلوم می شود که چرا جامعه شناسان در میان همه ی ژانرهای ادبی بویژه به رمان علاقه مند هستند و مطالعات خود را بیشتر بر آن متمرکز می کنند تا بر شعر یا نمایشنامه. از زمان ظهور رمان در قرن هجدهم، این نوع ادبیِ خاص رفته رفته خوانندگان فزون تری پیدا کرده است، چندان که گزافه نیست بگوییم امروز رمان پُرطرفدارترین گونه ی متون ادبی است. رمان از بدو پیدایش تاکنون همواره کوشیده است تا زیست جهان اجتماعیِ انسان را بازآفرینی کند. در این بازآفرینی، موضوعاتی از قبیل نقش خانواده در جامعه، تنش بین آمال فرد با توقعات خانواده یا محدودیت های جامعه، تعارض بین گروه های اجتماعی و تأثیر سیاست در روابط انسانی در کانون توجه رمان نویسان قرار داشته است. از نظر جامعه شناسانِ ادبیات، رمان آینه ای از جامعه ی صنعتی است، آینه ی شفافی که همه ی جنبه های زندگی در چنین جامعه ای را به روشنی بازمی تاباند.

هرچند که عنوان «جامعه شناسی ادبیات» به منزله ی حوزه ای تعریف شده و مشخص در مطالعات جامعه شناختی حدوداً از اواسط قرن بیستم در دانشگاه ها و مراکز پژوهشی به رسمیت شناخته شد، اما این شیوه از مطالعه ی ادبیات قدمتی طولانی دارد و سابقه ی آن به مجادله ی ارسطو با افلاطون در خصوص چیستی هنر و ادبیات بازمی گردد. تمام دلایلی که افلاطون در دو رساله ی «جمهوری» و «آیون» بر ضد ادبیات اقامه می کند، بر محور این ادعا می چرخند که ادبیات اذهان آحاد جامعه را مغشوش می کند. از دید او، خالقان آثار ادبی دروغ پردازانی هستند که با تحریک احساسات مخاطب، قوّه ی خِرَدِ او را تضعیف می کنند و با این کار امکان تصمیم گیری های معقولانه را از او می گیرند. پس ضرر و زیان ناشی از ادبیات، دامن جامعه را می گیرد. پاسخ ارسطو به افلاطون در رساله ی «شعرشناسی» و دفاع روان شناسانه ی او از تأثیر ادبیات بر مخاطب با مطرح کردن مفهوم «روان پالایی» (کاتارسیس) به همین میزان صبغه ای جامعه شناسانه داشت، زیرا مطابق با نظریه ی او، احساسات و رانه های دگرستیزانه و ویرانگرانه ی تماشاگران، بعد از قرار گرفتن آنان در معرض تراژدی، درون شان تصفیه می شود و آن ها به صورت شهروندانی به جامعه بازمی گردند که تمایلات ضداجتماعی شان را مهار کرده اند. به این ترتیب می بینیم که کنکاش در خصوص کارکرد ادبیات از منظر تأثیرهای آن بر رفتار فرد ــ و نتیجتاً جامعه ــ از زمان پیدایش نظریه و نقد ادبی در یونان باستان، به شکلی بدوی وجود داشته است. نظریه پردازی های ایپولیت تِن (منتقد ادبی فرانسوی) در قرن نوزدهم و تأکید او بر این که معنای هر اثری را باید در سه عنصر «روح جمعی، موقعیت و زمانه» جست وجو کرد، نقطه ی عطفی در توجه بیشتر به ارتباط متقابل ادبیات و جامعه بود. در نظریه ی تِن، اثر ادبی از هوش و ذکاوت فردیِ نویسنده پدید نمی آید، بلکه محصول وضعیت اجتماعی یا محیطی است که نویسنده در آن رشد کرده و پرورانده شده است. همین تأکیدِ تِن بر شالوده ی اجتماعیِ آفرینش ادبی باعث شده است که او را «پدر جامعه شناسی ادبیات» بنامند. پس از ایپولیت تِن، نظریه پردازی های مارکس و انگلس درباره ی تأثیر زیربنای اقتصادی جامعه در تولید آثار ادبی، جامعه شناسی ادبیات را بیش ازپیش به موضوعی مهم در مطالعات اجتماعی تبدیل کرد. اما آنچه به طور خاص در دوره ی متأخر جامعه شناسی ادبیات می نامیم، نتیجه ی سهم بزرگی است که گئورگ لوکاچ، لوسین گولدمن، لئو لونتال و روبر اسکارپیت در شکل گیری شالوده های نظریِ این رویکرد ادا کرده اند.

جامعه شناسی ادبیات آنتی تز فرمالیسم در نقد ادبی است. «منتقدان نو» در دهه ی ۱۹۳۰ در آمریکا، همچنین فرمالیست های روس حدود دو دهه زودتر از آنان، بر این اعتقاد بودند که آثار ادبی را می بایست بدون هر گونه ملاحظه ی برون متنی تحلیل کرد. یگانه منبعی که منتقد برای فهم معنای ضمنی اثر ادبی در اختیار دارد، فقط متن همان اثر است و زندگینامه ی نویسنده یا تاریخِ زمانه اش را نباید مبنایی برای بحث درباره ی آثار او دانست. از نظر فرمالیست ها، ملاحظات اجتماعی هم یکی دیگر از بیراهه های نقد است، زیرا منتقد را وامی دارد که به جای خودِ اثر به موضوعی دیگر (اوضاع اجتماعی) بپردازد و بدین ترتیب وظیفه ی اصلی خویش را فراموش کند. متقابلاً کسانی که ادبیات را از منظری جامعه شناختی بررسی می کنند، با این استدلال که ادبیات ریشه در عادات، رسوم، هنجارها و وضعیت اجتماعی دارد، هر اثر ادبی را برحسب ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسیِ زمانه ای که آن اثر به رشته ی تحریر درآمد قابل فهم می دانند. در نظریه پردازی های این جامعه شناسان، اغلب به اصطلاحِ «زمینه ی اجتماعی» برمی خوریم. در کنش نقادانه ی آنان نیز همین طور است. آن ها در بحث راجع به هر اثر ادبی بارها به زمینه ی اجتماعیِ نوشته شدنِ آن اشاره می کنند و در واقع بخش بزرگی از نقدهایی که از منظر جامعه شناسی ادبیات نوشته می شوند، بیش از آن که درباره ی خودِ رمان یا شعر مورد نظر باشد، درباره ی جامعه ای است که اثر مورد نظر در آن خلق شده است. مقصود جامعه شناسانِ ادبیات از «زمینه ی اجتماعی»، همان عواملی است که فرمالیست ها به کار نقد نامربوط می دانستند: اوضاع اقتصادی جامعه، تأثیرگذاری بازار کتاب بر نوع ادبیاتی که نویسندگان تولید می کنند، محدودیت ها یا حمایت های سیاسی از مضامین خاص در ادبیات، میزان پذیرش یا عدم پذیرش فرهنگیِ اثر ادبی در جامعه، جایگاه طبقاتی نویسنده، و از این قبیل. در نظریه های مختلف جامعه شناسی ادبیات بر یک یا ترکیبی از این عوامل تأکید گذاشته می شود و بقیه ثانوی محسوب می گردند. برای مثال، منتقدانی که از منظر مارکسیسم ارتدوکس زمینه ی اجتماعی آثار ادبی را بررسی می کنند، عموماً زیربنای اقتصادی جامعه (شیوه ی تولید) را عاملی کاملاً تعیین کننده می دانند و معتقدند که ادبیات به منزله ی روبنایی فرهنگی تابع سازوکارهای اقتصادی نظام سرمایه داری است؛ از این رو، تصویر هر رمانی از جامعه با اقتضائات نظام سرمایه داری در مقطع زمانی ای که آن رمان نوشته شده همخوانی دارد. اما در نظریه های متأخرترِ جامعه شناسی ادبیات، توجه به سازوکارهای اقتصادی در جامعه شکل دیگری به خود گرفته است. شالوده ی اقتصادی همچنان مهم محسوب می شود، اما تعریف جدیدی از نحوه ی اثرگذاریِ این شالوده ارائه شده است، بدین معنا که اکنون استدلال می شود شبکه ی همپیوندی متشکل از ناشران و توزیع کنندگان کتاب، همراه با منتقدانی در مطبوعات که درباره ی آثار منتشرشده نظر می دهند، در تولید متون ادبی تأثیر می گذراند. نویسنده، آگاهانه یا ناآگاهانه، از ذائقه ای در ادبیات پیروی می کند که اجزاء مختلف این شبکه در جامعه ی او ایجاد کرده اند. این که ناشران به چاپ چه نوع رمانی با چه مضامینی تمایل نشان می دهند، یا این که شرکت های توزیع کتاب چه نوع رمانی را پُرطرفدار تلقی می کنند و لذا به پخش آن اقدام می کنند، همچنین این که چه نوع رمانی با چه مضامینی بیشتر از سایر رمان ها در کتابفروشی ها خریداری می شود، مستقیم یا غیرمستقیم نویسنده را به نوشتن نوع معیّنی از رمان ترغیب می کند یا از نوشتن نوع دیگری از رمان بازمی دارد. انتخاب شخصیت ها، تصمیم گیری درباره ی وقایع یا درونمایه های رمان، حتی این که رمان با چه سرنوشتی برای شخصیت اصلی به پایان می رسد، همه وهمه می تواند از الزامات شبکه ی انتشار و توزیع کتاب تأثیر بگیرد. در زنجیره ای که گفتیم، عامل مهم دیگری هم هست که در شکل گیری «زمینه ی اجتماعی» نقش بسزایی ایفا می کند و نباید از آن غافل باشیم. تهیه ی کتاب برای کتابخانه های عمومی معمولاً بر اساس معیارها و ملاک هایی صورت می گیرد که ماهیتی کاملاً اجتماعی دارند. مثلاً این معیار که صرفاً آن کتاب هایی قفسه های محدود کتابخانه ها را اشغال کنند که مراجعه کنندگان واقعاً خواهان امانت گرفتن آن ها باشند، اهمیت فراوانی دارد. گاه نیز ملاک های سیاسی در این تصمیم اثر می گذارند و این موضوع که کتاب های خریداری شده برای کتابخانه های عمومی ایدئولوژی رسمی در جامعه را به چالش نگیرند، می تواند دسترس پذیری یا دسترس ناپذیری یک اثر ادبی را تعیین کند و به این ترتیب میزان اقبال یا عدم اقبال به آن یا امکان تجدید چاپش را دستخوش تغییر کند. به زعم جامعه شناسانِ ادبیات، همه ی این عوامل حاکی از اهمیت «زمینه ی اجتماعی» و ضرورت ملحوظ کردن آن در نقد است.

حسین پاینده payande
برای مشاهده گفتگوی حسین پاینده در مورد این مقاله روی تصویر کلیک کنید: (نمایش در صفحه جدید)

جامعه شناسی ادبیات نظریه ای واحد نیست که بتوان اصول کاملاً روشن و مشخصی را در توضیح روش شناسیِ آن برشمرد. جامعه شناسان مختلف دیدگاه های متفاوتی را در خصوص این شیوه از مطالعه ی ادبیات مطرح کرده اند. با این همه، مشترکات این دیدگاه ها را می توان این گونه جمعبندی کرد که جامعه شناسی ادبیات کلاً به نحوه ی بازنمایی جامعه در متون ادبی و رابطه ی متقابل ادبیات با سایر نهادهای اجتماعی می پردازد و آن را نظریه پردازی می کند. در این رویکردِ پژوهشی، ادبیات تابعی از ساختار اجتماعیِ زمانه ی خود محسوب می شود، ساختاری که بدون آگاهی از آن و نهادها و گروه بندی هایش نمی توان آثار ادبی را به درستی تحلیل کرد. از دل این مشترکات نظری، دو گرایش عمده در جامعه شناسی ادبیات شکل گرفته اند که از این قرارند:

  1. گروهی از پژوهشگران جامعه شناسی ادبیات عمدتاً به کارکرد اجتماعی متون ادبی می پردازند. از نظر ایشان، ادبیات «سند اجتماعی» یا «آینه ی جامعه» است و با بررسی آن می توان شناختی دقیق و عینی از مناسبات اجتماعی به دست آورد. ادبیات نه فقط ترجمانی از واقعیت اجتماعی است، بلکه می تواند دگرگون کننده ی آن واقعیتی باشد که خود در نتیجه اش به وجود آمده است؛ یا، به تعبیری دیگر، ادبیات هم محصولی اجتماعی است و هم نیرویی اجتماعی. دیدگاه مارکسیست های ارتدوکس درباره ی ادبیات و کارکرد اجتماعیِ آن دقیقاً با همین گرایش در جامعه شناسی ادبیات همخوانی دارد. از جمله نظریه پردازان این شکل از جامعه شناسی ادبیات می توان از مادام دو استال، ایپولیت تِن، ریچارد هوگارت نام برد.
  2. گروه دیگری از جامعه شناسانِ ادبیات توجه خود را در پژوهش های شان اساساً به رابطه ی نویسنده با اوضاع اجتماعی ـ فرهنگیِ زمانه اش و شرایط تولید ادبیات معطوف می کنند. در تحلیل های این پژوهشگران، پرداختن به جهانبینی شخصِ نویسنده اهمیت بسزایی دارد. این گروه همچنین بخش زیادی از نوشته های شان را به بررسی نقش آن نهادهای اجتماعی اختصاص می دهند که در زنجیره ی تولید و توزیع آثار ادبی نقش دارند. به اعتقاد این جامعه شناسان، در دوران قدیم شعرا جایگاه اجتماعیِ خود را از ممدوح یا حامی مالی شان کسب می کردند، حال آن که امروزه ناشران و توزیع کنندگان کتاب هستند که این جایگاه را برای شاعران و نویسندگان تعیین می کنند. اسکارپیت، جِین رات و جَنِت ولف برخی از سرشناس ترین نظریه پردازان این گرایش در جامعه شناسی ادبیات اند.

با وجود این که توجه به جنبه های اجتماعیِ آثار ادبی همیشه بخشی از مطالعات نقادانه ی ادبی بوده است، اما باید گفت که هیچ یک از دو گرایش عمده ی جامعه شناسی ادبیات با رویکردهای نقد ادبی معاصر کاملاً منطبق یا حتی همسو نیست. در منابع جدیدی که نظریه های نقد ادبیِ چند دهه ی اخیر را معرفی می کنند، کمتر به کتابی برمی خوریم که «جامعه شناسی ادبیات» را در فصلی مستقل به خوانندگان معرفی کرده باشد. دلیل این وضعیت را باید در تعریف های متفاوتی دید که منتقدان ادبی از یک سو و جامعه شناسانِ ادبیات از سوی دیگر درباره ی ماهیت ادبیات و کارکردهای آن به دست می دهند. برنهاد اصلی جامعه شناسان این است که ادبیات در خلاء تولید نمی شود. منتقدان ادبی با خودِ این برنهاد مخالفتی ندارند، اما اکثر آن ها با نتایجی که جامعه شناسانِ ادبیات از این برنهاد می گیرند موافق نیستند. جامعه شناسان متون ادبی را به دیده ی اسنادی می نگرند که با مطالعه شان می توان رئوس تاریخ اجتماعی را استخراج کرد. به این ترتیب، آنچه در مطالعه ی ادبیات برای جامعه شناسان اهمیت ندارد، جنبه های زیبایی شناختیِ ادبیات است. آنان ادبیات را به قصد تحلیل کارکردهای درونی اش نمی خوانند، بلکه اساساً به کارکردهای بیرونی ادبیات نظر دارند و قصدشان روشنگری درباره ی زمینه ی اجتماعی گسترده تری است که این متون فهمیدنش را برای خواننده امکان پذیر می کنند. جامعه شناسان وقتی هم که به نویسندگان آثار ادبی توجه می کنند، بیشتر در پی آن اند که با تمرکز بر پس زمینه ی اقتصادی ـ خانوادگی مؤلف نشان دهند که ایدئولوژی او و دیدگاه های سیاسی ـ اجتماعی اش نقش مهمی در شکل گیری مضامین آثار او داشته است. اصلی ترین تعریض منتقدان ادبی به جامعه شناسی ادبیات همین است که آنچه عموماً در ملاحظات جامعه شناسان راجع به متون ادبی مغفول می ماند، متن بودگیِ این متون است.

تفاوت این دو تلقی از ادبیات را می توان به روشنی در مصطلحات رایج در نقد ادبی و جامعه شناسی ادبیات دید. منتقدان ادبی از «متن» سخن می گویند، حال آن که جامعه شناسانِ ادبیات از «کتاب» سخن به میان می آورند. استفاده از اصطلاح «متن» حکایت از پیش فرض های مهمی دارد که هیچ کدام در جامعه شناسی ادبیات به رسمیت شناخته نمی شوند. برای مثال، وقتی می گوییم که «شازده احتجاب متنی مدرن است»، تلویحاً این موضوع را مفروض می گیریم که مدرنیسم از جمله جریان های هنریِ تأثیرگذار در رمان نویسیِ ایرانی بوده است و تکنیک ها و روش های معناآفرینیِ مدرن در این رمان به کار رفته اند. بنابر این، روایتگری در رمان «شازده احتجاب» اساساً به شیوه ای درون ذهنی و با استفاده از صناعاتی مانند تک گویی و سیلان ذهن صورت گرفته است. منتقد ادبی ای که بخواهد «شازده احتجاب» را از این منظر تحلیل کند، خود را ملزم به بحث درباره ی کارکرد خاطره ی غیرارادی در این متن می داند و می کوشد نشان دهد که ساختار این رمان مبتنی بر روایت های نامنسجم و گسیخته ای است که تداعی خاطرات در ذهن را محاکات می کنند. متقابلاً جامعه شناسِ ادبیات علاقه ی خاصی به بحث درباره ی شگردهای مدرنیستیِ «شازده احتجاب» ندارد، بلکه این رمان را «کتابی» می داند که، مانند هر کالای فرهنگی دیگری، در اوضاع اجتماعی معیّن و تحت قیود بازار به «مصرف کنندگان» (خوانندگان) عرضه شده است. چنین پژوهشگری می کوشد نشان دهد که ناشران، کتابخانه ها، توزیع کنندگان کتاب، بنیادهای اهداکننده ی جوایز ادبی و سایر نهادهای اجتماعی چه نقشی در تعیین موقعیت این رمان در جامعه داشته اند. قاعدتاً در چنین بحثی پرداختن به شخصِ مؤلف (هوشنگ گلشیری)، مواضع سیاسی و دیدگاه های اجتماعی و فرهنگی اش هم ضروری می شود. برای مثال، جامعه شناسِ ادبیات ممکن است بکوشد به این موضوع بپردازد که آراء و اندیشه های گلشیری تا چه حد با ایدئولوژی رسمی در دوره ی پهلوی دوم ناهمسو بود و نهادهای فرهنگی در آن زمان چقدر کوشیدند که با دریغ کردن حمایت، یا حتی با سانسور یا ندادن اجازه ی نشر، در چرخه ی ورود این رمان به فضای فرهنگیِ جامعه مانع ایجاد کنند. این بحث همچنین می تواند جنبه ای تطبیقی پیدا کند، به این صورت که پژوهشگرِ جامعه شناس نشان دهد در همان زمانی که متولیان نهادهای فرهنگی تلاش می کردند این رمان را به حاشیه برانند، چقدر تلاش می شد تا رمان های دیگری، با محتوای متفاوت و البته همسو با ایدئولوژی رسمی، به وفور چاپ و توزیع شوند و حتی با دریافت جایزه از نهادهای فرهنگی بتوانند از امکان بیشتری برای دسترس پذیری در قلمرو عمومی برخوردار شوند. سایر مصطلحات جامعه شناسی ادبیات نیز به همین میزان حکایت از روش شناسی ای در بررسی متون ادبی دارند که با روش شناسی های رایج در میان منتقدان ادبی چندان وجه مشترکی نمی تواند داشته باشد. برای مثال، جامعه شناسانِ ادبیات صحبت از «مصرف» متون ادبی می کنند، حال آن که منتقدان ادبی از «پذیرش» یا «دریافت» این متون سخن به میان می آوردند. باز هم پیداست که پیش فرض استفاده از کلمه ای مانند «مصرف» این است که ادبیات را می توان نوعی کالای مادی دانست و مانند هر کالای دیگری بازار تولید و مصرفش در جامعه را از منظری تجربی بررسی کرد. در تقابل با چنین رویکرد تجربی ای، اصطلاحات رایج در نقد ادبی مانند «خوانش»، «پذیرش» و «دریافت» با این پیش فرض به کار می روند که ادبیات پدیده ای هرمنوتیک است و فهم آن مستلزم به کارگیری روشی هرمنوتیک برای فهم ویژگی های ادبی در آن است.

از مثال هایی که زدیم معلوم می شود که کاربرد کلمات دوگانه ی متباینی مانند «متن» و «کتاب»، یا «مصرف» و «خوانش»، در نوشتار منتقدان ادبی و جامعه شناسانِ ادبیات صرفاً یک تفاوت سبکی یا صوری نیست. این مصطلحاتِ متفاوت حاکی از دو نگرش عمیقاً متفاوت (اما نه لزوماً متضاد و ناسازگار) درباره ی چیستیِ ادبیات اند. نباید جای تعجب باشد که منتقدان ادبی با عطف توجه به متن بودگیِ آثار ادبی از رهیافت هایی مانند فرمالیسم، ساختارگرایی، نشانه شناسی، روانکاوی، تاریخ گرایی نوین و غیره برای تحلیل معانی آن آثار استفاده می کنند. آنچه برای منتقدان ادبی مهم است، همانا کاویدن معنا در متن است و لذا هر یک ــ یا ملغمه ای ــ از نظریه هایی که نام بردیم می تواند برای رسیدن به این هدف کاربرد داشته باشد. جامعه شناسان اما ادبیات را وسیله ای برای فهم کلیتی مهم تر به نام «جامعه» می دانند و از این رو اهمیت به مراتب بیشتری برای عوامل و ملاحظات برون متنی قائل هستند. با این همه و به رغم همه ی تفاوت هایی که بین چهارچوب های ادراکی در نقد ادبی و جامعه شناسی ادبیات وجود دارد، روش ها و یافته های جامعه شناسانه درباره ی ابعاد اجتماعیِ ادبیات می تواند مکملِ روش ها و یافته های نقادانه درباره ی معنای متون ادبی باشد. از این بحث می توان این طور نتیجه گرفت که اگرچه بین نقد ادبی و جامعه شناسی ادبیات رابطه ای میان رشته ای وجود ندارد، اما این دو حوزه از مطالعات علوم انسانی می توانند رابطه ای چندرشته ای داشته باشند و در پیوند با یکدیگر فهم عمیق تری را از ادبیات و ابعاد مختلف آن امکان پذیر کنند.

مراجع

ولک، رنه و آوستن وارن (۱۳۷۳) «نظریه ی ادبیات». تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

وات، ایان (۱۳۹۴) «طلوع رمان» در لاج و همکاران، «نظریه های رمان از رئالیسم تا پسامدرنیسم»، ترجمه ی حسین پاینده. چاپ سوم، تهران: انتشارات نیلوفر.

پاینده، ح.، ۱۳۹۴ (ویراست سوم)، گقتمان نقد، مقالاتی در نقد ادبی، تهران: نیلوفر. 


لینک کوتاه به این مطلب: http://avangardsite.ir/?p=6791

teleg
  nl


 

یک نظر

پاسخ


یک + 6 =