توجه به آداب و رسوم عامه و زبان گفتار آنها و نکات جالب توجه و شنیدنی ازقدیم الایام یکی از سرگرمی ها و موضوعات مورد نظر نویسندگان بوده است . معمولا در کتابهای مردم شناسی هرودوت مورخ یونانی را _ نخستین فردی می شناسد که در کتاب ” تاریخ ” خود درباره آداب و رسوم ملتها مطالبی نوشته است . در قرون وسطی مورخان و سیاحان و جغرافیدانان در کتابهای خود به مسائل فرهنگ عامه توجه داشتند و برخی واژه ها – رسوم و آئینهای مردم را ثبت و ضبط می کردند .در بین مسلمانان نیز عده زیادی از نویسندگان به برخی مسائل و موضوعهای فرهنگ عامه پرداخته اند و برخی از آنها مانند ابوریحان بیرونی و ابن خلدون مطابق روشهاو اصول خاصی که از نظر علم مردم شناسی امروزی هم معتبر است درباره این امور بررسی و تحلیل نموده اند .

همچنین ابوالحسن علی بن حسین مسعودی در قرن چهارم هجری در اثر خود به نام ” مروج الذهب و معادن الجواهر ” به کتابی از ” ابو عقال دبیر ” اشاره می کند که این کتاب اختصاص به فرهنگ عامه داشته است .

بنابراین می توان پذیرفت که جمع آوری موضوعات فولکلوریک به دوره هایی دورتر از آنچه تا کنون نوشته اند مربوط است .

آوانگارد درنظر دارد در سلسله جستارهایی به بازخوانی و بررسی دقیقتر “زبان،اصطلاحات و ادبیات عامه” پرداخته و ضمن معرفی واژگان ،مثل ها و داستانهای عامیانه به بازخوانی ابعاد و تاثیر آن در شکلدهی به فرهنگ عمومی کشورمان بپردازد.

آنچه درپی میآید، اولین جستار از این سلسله مقالات است که شامل مقدمه و مبانی ِ نظری بررسی فرهنگ عامه است. این جستار به قلم دکتر نعمت الله فاضلی به رشته تحریر درآمده.

تاریخچه بررسی های فولکلوریک

در اروپا در قرن هفدهم حرکت مهمی برای ثبت مسائل فرهنگ عامه به وجود آمد . بالارد فرانسوی در ۱۷۱۱م. مجموعه ای از ترانه ها و عادات شفاهی مردم را جمع آوری نمود. گوتفرید هردر (۱۷۴۴_۱۸۰۳)شاعر و منتقد و فیلسوف آلمانی در آلمان تحقیقات فولکلوریک را توسعه داد. هردر معتقد بود که شعر صرفا از طریق توجه به بافت و زمینه جغرافیایی و قومی و فرهنگی آن قابل درک است و اشعار عامیانه نه تنها زاده فرایندهای عقلی بلکه نتیجه الهامات عارفانه و عواطف شدید هستند. وی عقیده متداول در آن روزگار را که ادبیات یونان را معیار سنجش ادبیات دیگر اقوام می دانست ردکرد و بیش از هر چیز به ادبیات قومی از آن جهت که تجلی بخش روح ملی بود تاکید نمود. به تبعیت از هردر محققان کشورهای اروپایی یکی پس از دیگری بر آن شدند تا روح ملی خویش را در گویشهای بومی قصه های عامیانه و ترانه ها و سرودهای محلی که به زبانهای محلی گفته و نوشته شده بود باز یابند.

در ایران به گفته ابوالقاسم انجوی شیرازی اولین فردی که مسائل فولکلوریک را گرد آوری و تالیف کرد آقای جمال خوانساری است.وی تحقیقاتش را در کتابی به نام عقاید انساء گردآوری کرد. عقاید النساء توجه مردم را جلب کرد و عامه آن را به اسم کلثوم ننه می شناسند.این کتاب دارای نثری شیوا و آمیخته به طنز است و برخی آداب و معتقدات زنان دوره صفویه در آن نوشته شده است.

سفرنامه هایی که مستشرقان و سیاحان اروپایی و غیراروپایی درباره ایرانیان نوشته اند یکی از مهمترین منابع فولکلوریک ایران است. سفرنامه های تاورنیه – شاردن – مادام دیو لافولا – اوؤن فلاندن – کلاویخو و کتابهای تاریخ کیانیان اثر کریستین سن دانمارکی سه سال در دربار ایران اثر فوریه و دهها اثر دیگر از جمله این بررسیها می توان ذکر نمود.

برخی از محققان غربی به تحقیق و تفحص علمی و دقیق در فرهنگ عامه ایران پرداخته و آثار ارزشمندی عرضه کرده اند. برای مثال ماسکویچ در ۱۹۳۴م. مجموعه ای از افسانه های عامیانه ایرانی را بررسی نموده است.

انقلاب مشروطیت موجب تحول در شیوه های سخن گفتن و نوشتن به زبان فارسی شد و فرهنگ عامیانه از ارزش و پایگاه بهتری برخوردار گشت. در این دوره برای روشن شدن اذهان مردم صحبت کردن به زبان ساده تری که قابل فهم عوام باشد ضروری بود و پیروی از زبان رسمی و کلاسیک گذشته موجب تاثیرگذاری کمتر نوشته ها می شد. آقا سید جمال ادین واعظ مشهور به اصفهانی اولین کسی بود که قبل از مشروطیت در منابر متعدد وعظ و خطابه های خود در اصفهان – شیراز – تبریز – مشهد و پایتخت منحصرا به زبان عامیانه صحبت می کرد. روزنامه های عصر نیز در ترویج زبان موثر واقع شدند. همچنین روزنامه فکاهی کشکول که به همت شیخ احمد کرمانی به زبان فارسی ساده و معمولی منتشر می شد روزنامه فکاهی حشرات الارض در تبریز روزنامه نسیم شمال روزنامه های شاهسون چاپ استانبول نوشته های علی اکبر دهخدا با نام چرند و پرند و نوشته های ایرج میرزا از جمله نمونه هایی بودند که به ترویج زبان و ادبیات عامیانه کمک کردند.

عده ای از محققان ایرانی در ابتدای قرن حاضر بین سالهای هزاروسیصد و هزارو سیصد وچهل به گردآوری موضوعات فرهنگ عامه پرداختند. به عنوان مثال امیرقلی امینی دو کتاب تحت عناوین هزار و یک سخن در امثال و حکم و فرهنگ عوام در زمینه ادبیات عامیانه تالیف نمود. فضل الله صبحی مهتدی به گردآوری قصه ها و افسانه های عامیانه مناسب کودکان و نوجوانان پرداخت و چند اثر در این زمینه تدوین کرد. محمد علی جمالزاده – صادق هدایت – محمد مکری – حسین کوهی کرمانی – محمدپروین گنابادی – محمد بهمن بیگی – محمود دانشور- صادق کیا – محمد جعفر محجوب – یحیی ذکاء – علی بلوکباشی – صادق همایونی – جلال آل احمد – احمد هاشم پور کریم و عده زیاد دیگری تا کنون در زمینه ادبیات عامیانه و فرهنگ عامه کتابهایی منتشر کرده اند.

فعالیت در زمینه فرهنگ عامه در ایران چنان گسترش یافت که اکنون بیش از صدها کتاب و مقاله در این مورد نوشته شده است . عمده آثار و تحقیقات انجام شده در این زمینه در دو کتاب به نامهای کتاب شناسی فرهنگ عامه و مردم شناسی ایران تالیف محمود زمانی و علی بلوکباشی و فهرست مقالات مردم شناسی گردآوری شده و در موسسه مطالعات و پی نوشتها : اجتماعی دانشگاه تهران درج گردیده است.

مطالعات فرهنگ مردم

 

واژه folklor  مرکب از دو بخش folk  به معنی توده و مردم و lore  به معنی دانش است. این واژه نخستین باردر سال ۱۸۴۶م. توسط باستان شناس انگلیسی ویلیام جان تامزW.g.thoms(با نام مستعار “آمبروزمورتون”  ambrose mortonu) ساخته شد. ویلیام تامز ,فولکلور را به عنوان جانشینی برای اصطلاح نادرست “عتیقات عامیانه” پیشنهاد کردکه عتیقه شناسان انگلیسی و زبان شناسان آلمانی در نیمه نخست سده نوزدهم میلادی برای مطالعه راه و رسم زندگی طبقات پایین اجتماع ساخته بودند.

ویلیام تامز فولکلور را به گونه ای نظم علمی می دانست که موضوع آن بحث درباره دانش عامیانه و آداب و رسوم سننتی است . اگرچه از نیمه دوم قرن نوزدهم همگام با گسترش علوم اجتماعی و به خصوص مردم شناسی فرهنگی  cultural  anthropology شاخه علمی جدید فولکلور رفته رفته توسعه یافت .لیکن همیشه به عنوان یک نظام علمی که به موضوع خاصی می پردازد و در خود آن موضوع نیز گونه ای ابهام وجود دارد به کار رفته است . مثلا گئورگ هرزو می نویسد : فولکلور مسائل و بخشهایی از فرهنگ است که ابدی شده و با حکایت شفاهی – افسانه ها – آوازه های عامیانه و رقصها بیان می شود . در ایران هم اکثر کسانی که در زمینه گردآوری موضوعات فرهنگ عامه کار و تحقیق کرده اند تعریف هرزو را پذیرفته اند و عموما فولکلور را مجموعه ای از ” دانستنیها ” و اعمال و رفتاری دانسته اند که در میان عامه مردم سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.

در حال حاضر در نتیجه تحقیقات زیادی که در کشورهای مختلف در زمینه گردآوری موضوعات فرهنگ عامه انجام گرفته است و در نتیجه توسعه علم مردم شناسی و قوم شناسی ,فولکلور به یک رشته علمی و دانشگاهی تبدیل شده است که در آمریکا و برخی کشورهای دیگر در مقاطع تحصیلی کارشناسی و کارشناسی ارشد و دوره های تخصصی تحصیل و تدریس می شود و به مطالعه فرهنگ عامه می پردازد و در زبان فارسی می توان آن را ” فرهنگ عامه شناسی ” نامید .

زبان عامیانه :

سومین بخش از ادبیات عامیانه را “زبان عامیانه” تشکیل می دهد که کاربردهای زبانی بسیاری نیز دارد و در حقیقت یک نوع استفاده ساختگی از زبان محسوب می شود و نه تنها شامل مفاهیم لغوی است بلکه مواردی مانند کنایه ها – اشاره ها و تشبیهات را هم شامل می شود همان طور که زبان مکتوب ممکن است قواعد و سبکهای خاص خود را داشته باشد زبان عامیانه نیز با کاربرد عبارات و اصطلاحات و شیوه های بیانی خاص خود شکل می گیرد و اصولا یکی از ویژگی های آن متعلق بودن به جامعه و گروه خاصی است به نحوی که بین تمام اعضای آن جامعه یا گروه مشترک باشد . اجزاء زبان عامیانه عبارتند از :

۱) اصطلاحات و عبارات محبت آمیزی که بوسیله پدران و مادران و فرزندانشان به کار برده می شوند.

۲) اصطلاحاتی که افراد به عنوان چاشنی کلام به کار می برند و گاه ممکن است قراردادی باشند و یا به اشیایی خاص اطلاق شوند.

۳) زبان تابو :گاه مردم از به کار بردن نام موجوداتی یا اشیایی که به نظام عقیدتی آنها مربوط می شود خودداری می کنند. و لذا زبان تابوشامل اصطلاحاتی است که مردم برای نامیدن اشیاء بدون کاربرد اسم حقیقی آنها مورد استفاده قرار می دهند.

۴) ضرب المثل – مثل و تمثیل

۵) چیستان

۶) لطیفه ها و بذله گویی ها


 

لینک سایر مطالب مرتبط با این پروژه در همین صفحه گردآوری میشود:

معرفی کتاب: فرهنگ عامه

 

 

 

teleg
  nl


 

پاسخ


8 × = شانزده