تـوفـان آراز

 

” بـزرگ تـریـن امـر شـنـاخـت مـولـیـر بـود.(…) آلـکـسـانـدریـن هـای

خـشـکـیـده شـکـفـتـنـد، و دم زدنـد. آدم هـای صـحـنـه در احـسـاسـات

مـن، در قـلـب مـن نـفـوذ نـمـودنـد، ایـن چـنـیـن بـود:

مـولـیـر بـه هـمـراه مـفـسـریـنـش قـدم در قـلـب مـن نـهـاد تـا بـاقـی

زنـدگـانـیـم در آن جـا مـانـدگـار شـود.”۱

ارنـسـت ایـنـگـمـار بـرگـمـن

( Ernst Ingmar Bergman )

( ۲۰۰۷- ۱۹۱۸)

 

دانلود مقاله در کانال آوانگارد

م‌ولـیـر(Molière) نـام هــنـریِ ژان بـاپـتــیـسـت پــوکــلــن(Jean – Baptiste Poquelin)، خـالــق کـمـدی کـلاسـیـک فـرانـسـه است. او هــمـواره یـکـی از ثــلاثـۀ تـئـاتــر کـلاسـیـک( کُــر-

نـی۲– راسـیـن۳– مـولـیـر) بـه شـمـار آمـده اسـت.

مـولـیـر در سـال ۱۶۲۲ دیـده بـه جـهـان گـشـود، و در سـال ۱۶۷۳ بــه درود زنــدگــانــی گـفـت.

روزگـار مـولـیــر حـامـل آثــار و نـتـایـج رفــرمـاسـیــون در مـذهـب مـسـیـحـی، وقـوع یـافـتـه در زمـانـۀ مـاقـبـل او بـود. در آن روزگـار در اروپـا سـتـیـزه مـیـان فــرقـه هـای گـونـاگـون مـسـیـحـی: پـیـروان کـلـیـسـای عـالـی۴ و پـوریـتـن هـا۵ در انـگـلـسـتـان، کـاتـولـیک هـا و هـوگـوئـنُـت هـا۶ در فـرانـسـه، گُـمـاردیـان هـا۷ و آرمـیـنـیـان هـا۸ در هـلـنـد، لـوتـریـانی هـا۹ و کـاتـولـیـک هـا در آلـمـان و سـویـس، یـک جـنـبـش مـعـنـوی بـزرگ زاد، کـه وجـوه مـشـخـصـۀ آن آزادسـازی بـطـئـی عـقـل از تـحـت فـشـار وحـی و الـهـام، دانـش حـقـوق از تـحـت فـشـار الـهـیـات و دولـت از تـحـت فـشـار کـلـیـسـا، تـوصـیــۀ  شـکـیـبـایـی دربـرابـر رافـضـه۱۰ عـاصـی و عـقـل سـتـیـز بـه جـای ایـذای آن هـا بـودنـد.

فـکــر آزادسـازی در فــرانـسه در نــزد فـیـلـسـوف و نــویـسـنـده مـیــشـل دو مـونــتــیـن(Michel de

Montaigne)( 92- 1533) بـه شـکـل شـک کـودک آغـاز گـشـتـه، و در انـگـلـسـتـان  بـه تـوسـط نـویـسـنـده جـرج هـربـرت(George Herbert)( 1633- 1593) و ویـلـیـام بـلـوئـونـت(William Blount) ( ؟ – ۱۵۳۴) بـه شـکـل ” آزاد انـدیـشـی”، کـه عـقـل را قـاضـی تـشـخـیـص حـقـیـقـت و غـیـر حـقـیـقـت مـی سـاخـت، ظـاهـر گـشـتـه بـود. در هـلـنـد فـیـلـسـوف، نـمـایـشـنـامـه نـویـس، دولـتـمـرد و دیـپـلـمـات هـوگـو دو گـروتـیـوس(Hugo de Grotius)( 1645- 1583) بـه جـسـت وجـوی مـنـشـاء حـقـوق بـیـن جـوامـع پـرداخـتـه، و آن مـنـشـاء را در طـبـیـعـت انـسـان یـافـتـه بـود، نـه در ” ده فـرمـان”. دِئـیـسـم(Deisme)11 در انـگـلـسـتـان تـکـامـلـش را از هـربـرت بـه فـیـلـسـوف جـان لاک (John Locke)( 1704- 1632) ادامـه داده بـود، و شـک در فـرانـسـه از مـونـتـیـن بـه فـیـلـسـوف پـیـر بـیـل(Pierre Bayle)( 1706- 1647).

در آن روزگـار مـدارس و مـؤسـسـات تـحـصـیـلـی و آمـوزشـی در اروپـا هـنـوز از تـحـت سـلـطـۀ مـسـیـحــیـت و تـعـالـیـم آن خـارج نـشـده بـودنـد، چـنـان کـه بـهـتـریـن مـدرسـۀ زمـان در فـرانـسـه – کـه مـولـیـر بـه دنـبـال اتـمـام تـحـصـیـلات ابـتـدایـی در ۱۲ سـالـگـیـش بـه آن وارد گـشـت – عـبـارت از یـک مـدرسـۀ لاتـیـن در پـاریـس – شـهـری کـه در جـوانـی مـولـیـر خـود را بـرای تـبـدیـل گـردیـدن بـه پـایـتـخـت اروپـا و بـه مـرکـز قـرنِ فـرانـسـه آمـاده مـی سـاخـت – بـه نـام ” کـالـج دو کـلـمـون ” (Collège de Clemont)(امـروز: Lyceé Louis-le-Grand) بـود، کـه تـدریـس در آن دقـیـقـاً بـه پـیـروی از اصـول و رهــنـمـودهــای بـنـیـان گـذار فـرقـۀ ژزوئـیـتـی ایـنـیـاتـیـوس دو لـویـولا(Ignatius de Loyola)( 1556- 1491) صـورت مـی گـرفـت. ایـن کـالـج در ۱۵۶۰ تـأسـیـس گـردیـده بـود.  مـدارس ژزوئـیـتـی در زمان مـولـیـر ۴۰۰ بـاب در اروپـا را شـامـل مـی گـشـت، که ۳۰۰ بـاب آن ها در فـرانـسـه دایـر بـودنـد. و تـا جـایـی کـه بـه ژزوئـیـت هـا(یـسـوعـیـون) مـربـوط مـی شـود، آن هـا تـشـکـیـل دهـنـدۀ یـکـی از فـرقـه هـای تـنـدرو مـسـیـحـی بـودنـد، کـه بـرضـد پـروتـسـتـان هـا قـیـام نـمـوده، و اسـاس فـرقـه نـیـز در ۱۵۳۴ پـدیـد آمـده بـود.

مـولـیــر طـی دورۀ کـالــج، کـه در ۱۶۴۲ از آن فــارغ الــتـحــصـیـل گـشــت، از فـیــلـسـوف و ریـا

ضی دان پـیـر گـاسّـنـدی(Pierre Gassendi)( 1655- 1592) اثــر پـذیـرفـت.

گـاسّـنـدی یـک مـتـفـکـر مـسـتـقـل و نـقــاد بـا درجـۀ دکـتـری در الـهـیـات و پـروفـسـور فـلـسـفـه بـود. او بـا شـخـصـیـت هـای دانـشـمـنـدی چـون گـالـیـلـه ئــو گـالــیـلـه یـی(Galileo Galilei) ( 1642- 1564)، فـیـزیـسـیـن، مـنـجـم ، فـیـلـسـوف، و یـوهـان کـپـلـر(Johannes Kepler)( 1630- 1571)، مـنـجـم، آشـنـایـی داشـتـه، از نـظـریـات شـان دفـاع مـی نـمـود. او بـه قـدر فـیـلـسـوف تـومـاس هــابـس(Thomas Hobbes)( 1679- 1588) شـکـاک بـوده، بـا فـیـلـسـوف و ریـاضـی دان رنـه دکـارت(René Descartes)( 1650- 1596) و ریـاضـی دان، فـیـزیـسـیـن و فـیـلـسـوف بـلـز پـاسـکـال(Blaise Pascal)( 62- 1623) در بـحـث و جـدل بـه سـرمـی بـرد. گـاسّـنـدی دارای یـک درک حــسـی و شـکـاکــانــه از جـهـان بــا الـهـام از فـیــلـسـوفـان و نـویـســنـدگـان آنـتـیـک ازقــبـیـل                      اپـیـکـور(Epikur(os))(270- 341 ق.م) و تـیــتـوس لــوکــرتـیــوس کـاروس(Titus Lucretius Carus) ( 55- 95 ق.م) بـود.

بـخـشـی از دنـیـای فـکـری مـولـیـر در بـقـیـۀ عـمـرش دقـیـقـاً مـتـأثـر از کـنـجـکـاوی انـتـقـادی گـاسّـنـدی بـود؛ خـصـوصـیـتـی مـنـحـصـر بـه فـرد گـاسّـنـدی در مـحـیـط فـلـسـفـی پـاریـس در دهـۀ ۴۰ سـدۀ ۱۷٫ بـسـیـار مـحـتـمـل اسـت کـه اثــرپـذیـری مـولـیـر از شـیـوۀ تـفـکـر آزادمـنـشـانـۀ گـاسّـنـدی مـحـرک مـولـیـر بـرای تـرجـمـۀ اثـر عـمـدۀ لـوکـرتـیـوس تـحـت عـنـوانDe rerum natura(دربـارۀ طـبـیـعـت امـور) بـوده بـاشــد.

دیـگـر فـیـلـسـوف تـأثـیـرگـذار بـر نـگـرش مـولـیـر بـه هـسـتـی( نـیـز بـه هـنـر) فـرانـسـوا لامـوت لــه وایــر(François la Mothe le Vayer)( نـام مـسـتـعــار ” اوروسـیـوس تـوبـرو”(Orosius Tubero))( 1672- 1588) بـود، کـه عـلاقـۀ مـولـیـر بـه وی تـا حـدی بـود، کـه از او مـسـتـقـیـمـاً در نـمـایـشـنـامـه هـایـش نـقـل قـول نـمـوده اسـت. لـه وایـر، ایـن فـیـلـسـوف اسـکـپـتـیـسـیـسـتـی عـجـیـب، نـظـریـۀ اسـاسـیـش را در عـبـارات زیـر گـرد آورده اسـت:

” زنـدگـی مـا در اسـاس فـقـط یـک افـسـانـه اسـت، دانـش مـا در نـهـایـت چـیـزی جـز چـرنـد نـیـسـت، اطـمـیـنـان مـا یـعـنـی تـردیـد، دنـیـا مـطـمـئـنـاً یـک نـمـایـش مـضـحـک، یـک کـمـدی دایـمـاً تـکـرار شـده اسـت.” ۱۲

هـسـتـنـد کـسـانـی کـه مـولـیـر را نـیـز نـوعـی فـیـلـســوف دانـسـتـه انـد، درصـورتـی کـه مـولـیـر هـرگـز حـایـز خـصـوصـیـات فـیـلـسـوف نـبـوده اسـت. فـیـلـسـوف بـه یـک سـیـسـتـم، یـک درک کـلـیـت مـی رسـد. انـدیـشـۀ او شـکـل سـاخـتـاری دارد، و مـی تـوانـد بـه صـورت درس مـورد آمـوزش قـرارگــیــرد. آن یـک کـلـیـد درک هـسـتی، تـاریـخ و انـسـان اسـت.

شـنـاخـت و اثــرپـذیـری فـلـسـفـی مـولـیـر، امـا، رهـنـمـون او بـه سـیـاسـت و نــتـیـجـهً آمـیـزش هـنـرش بـا سـیـاسـت نگـردیـد. او در آثـارش بـه خـود اجـازۀ کـوچـک تـریـن انـتـقـاد از سـیـسـتـم سـیــاســی مـسـتــقـــر در جــامـعــه را نـــداد. تـــوجــه او بــه افــراد، درصــورت لـــزوم بــه تــیــپ هــا

مـعـطـوف بـود، نـه به سـیـسـتـم هـا یـا دسـتـگـاه هـا، بـمـانـاد ایـدئـولـوژی هـا. به صـورتـی مـی تـوان ابـراز تـأسـف نـمـود کـه اسـتـعـداد انـتـقـادی مـولـیـر، یـعـنـی افـشـای کـمـیـک، مـسـتـقـیـمـاً شـکـل دولـتـداری و حـکـومـت  را هـدف نـگـرفـت. گـرچـه، بـه عـقـیـدۀ مـنـتـقـدیـنـی دلـیـل زنـده بـودن هـنـری او در امـروز هـمـیـن اسـت، کـه انـسـان را و نـه سـیـاسـت و سـیـسـتـم را زیـر ذره بـیـن قـرار داده بـود. مـنـتـقـدیـن دیـگـری، بـرعـکـس، هـنـر مـولـیـر را مـحـتـوایـاً از سـیـاسـت جـدایـی نـاپـذیـر دانـسـتـه انـد، یـعـنـی تـئـاتـر او را تـئـاتـر سـیـاسـی و حـتـی انـقـلابـی اسـتـنـبـاط نـمـوده انـد، و مـعـتـقـدنـد کـه مـولـیـر خـواسـتـه یـا نـاخـواسـتـه درهـرحـال بـا خـلـق کـمـدی هـای اجـتـمـاعـی و بـا بـه صـحـنـه بـردن تـیـپ- هـای انـسـانـی کـه مـعـرّف دسـتـجـات و اقـشـار و طـبـقـات اجـتـمـاعـی مـتـضـاد بـوده انـد، درحـقـیـقـت بـه افـشـای اسـتـادانـۀ عـیـوب و نـاهـنـجـاری هـای سـیـاسی جـامـعـه پـرداخـتـه اسـت. درزمـرۀ مـنـتـقـدیـن دسـتـۀ اخـیـر مـی تـوان از ژان ویـلار(Jean Vilar)( 71- 1912)، یـک شـخـصـیـت بـرجـسـتـۀ دنـیـای تـئـاتـر۱۳ نـام بـرد، کـه ضـمـن نـقـد یـکـی از کـمـدی هـای بـزرگ مـولـیـر بـا عـنـوان تـارتـوف– کـه بـه آن بـازخـواهـیـم گـشـت- گـفـتـه اسـت: ” تـئـاتـر سـیـاسـی دربـارۀ آن چـیـزی اسـت کـه در جـامـعـه، در رابـطـۀ بـیـن شـهـرونـدان، در مـنـاسـبـات اجـتـمـاعـی، دررابـطـه بـا بـی عـدالـتـی روی مـی دهـد. تـئـاتـر از قـضـیـۀ سـتـمـدیـده و طـبـقـۀ حـاکـمـه سـخـن مـی گـویـد. اشـتـغـال بـا تـئـاتـر سـیـاسـی یـا انـقـلابـی مـسـتـلـزم اسـتـعـداد اسـت. تـئـاتـر اغـلـب سـیـاسـی بـوده اسـت، نـه هـمـیـشـه. و آن ایـن مـاهـیـت را از آثـاری کـسـب کـرده کـه مـا آن هـا را شـاهـکـارهـا مـی نـامـیـم. تـارتـوف یـک شـاهـکـار اسـت. امـا مـن هـم چـنـیـن بـر ایـنـم کـه زمـانـی کـه مـولـیـر تـارتـوف را مـی نـوشـت، آن یـک نـمـایـشـنـامـۀ سـیـاسـی بـود.(…) حـقـیـقـت ایـن اسـت کـه تـارتـوف یـک نـمـایـشـنـامـۀ انـقـلابـی اسـت و چـنـیـن بـاقـی خـواهـد مـانـد. طـبـیـعـهً تـارتـوف نـیـز درجـرگـۀ کـلـیـۀ آثـار انـقـلابـی گـذشـتـه داخـل شـده، حـالا دیـگـر یـک کـلاسـیـک مـی بـاشـد.” ۱۴ 

دررابـطـه بـا سـیـسـتـم سـیـاسـی کـه بـه آن اشـاره رفـت، گـفـتـنـی اسـت جـامـعـه ای کـه مـولـیـر در آن مـی زیــسـت، جــامـعــۀ تـحــت حـکــومــت سـلـطــنــت مـطــلــقـۀ لـــویــی چـهـاردهــم (مـلـقــب بــه ” پـادشـاه خـورشـیـد”(Le Roi Soleil)) بـود.

لـویـی کـه پـس از مـرگ کـاردیـنـال، دولـتـمـرد، از اسـاتـیـد هـنـر دیـپـلـمـاسـی و از مـطـلـعـیـن کـم نـظـیـر سـیـاسـت اروپـایـی ژول مـاتـسـاریـن(Jules Mazarin)( نـام واقـعـی: جـولـیـو مـاتـسـا- ریـنـی(Giulio Mazarini))(61- 1602)، ادارۀ خـودسـالارانـۀ دولـت را بـه عـهـده گـرفـتـه بـود، خـویـش را ” نـمـایـنـدۀ خـدا بـر روی زمـیـن” مـی دانـسـت، و هـمـگـان را بـه اطـاعــت بـلاشـرط از خـویـش فـرمـان مـی داد. ایـن گـفـتـه: ” دولـت یـعـنـی مـن!” کـه بـه لـویـی نـسـبـت داده انـد، را درحـقـیـقــت مـی تـوان مـنـاسـب تـریـن شـعـار بـرای حـکـومـت وی تـلـقـی نـمـود.

بـرای نـشـان دادن درجـۀ نـاشـکـیـبـایـی سـیـسـتـم سـیـاسـی لـویـی دربـرابـر مـنـتـقـدیـن، بـمـانـاد مـخـالـفـیـن، کـافـی اسـت هـمـیـن یک قــضـیـه را ذکـر نـمـایـیـم، کـه در ۱ سـپـتـامـبـر ۱۶۶۲ یک وکـیـل

مـدافـع بـه نـام کـلـود پـتـیـت(Claude Petit) بـه گـنـاه نـوشـتـن چـنـد نـمـایـشـنـامـه بـا مـحـتـوای زنـنـده بـه ایـن شـکـل فـجـیـع مـجـازات گـردیـده بـود: ابـتـداء یـک دسـتـش را قـطـع نـمـوده، بـعـد او را زنـده زنـده در آتـش سـوزانـده بـودنـد!

لـویـی چـهـاردهـم آن پـادشـاهـی در فـرانـسـه بـوده کـه بـه شـیـوۀ اسـتـالـیـنـیـسـتـی در سـدۀ ۲۰ بـه سـرکـوبـی هـر شـکـلـی از آزادی مـذهـب و ایـذای اقـلـیـت هـای مــذهــبـی کــمــر بــسـتـه اســت. او ازجــمـلــه ” فــرمـان نـانـت “، یـعـنـی ” سـنـد آزادی” پـروتـسـتـان هـای فـرانـسـوی، کـه در زمـان هـانـری چـهـارم( مـعـروف بـه هـانـری دو نـاوار (Henri IV(de Navarre))(1610- 1553/ سـلـط. ۱۶۱۰- ۱۵۸۹) صـادر گـردیـده بـود، را در ۱۶۸۵ لـغـو نـمـوده، و تـحـت حـکـومـت لـویـی هـزاران تـن از اعـضـای اقـلـیـت هـای مـذهـبـی بـرای خـدمـت در گـالـی هـا( کـشـتـی هـایـی کـه بـا نـیـروی پـاروزنـی جـمـعـی اسـراء و مـحـکـومـیـن رانـده مـی شـده انـد) بـه مـارسـی(Marseille) ار سـال گـشـتـه انـد.

درحـقـیـقـت سـیـاسـت لـویـی چـهـاردهـم خـود نـوعی تـئـاتـر بـوده اسـت، چـون هـمـۀ سـیـاسـت هـا!

*

مـولـیـر ۱۱ سـال را بـه صـورت بـازیـگـر تـئـاتـر سـیـار سـپـری سـاخــت. طـی ایـن مـدت زمـان او بـا اسـتـعـداد قـوی مـلاحـظـه و بـیـنـش بـه مـطـالـعـۀ نـزدیـک زنـدگـی روزمـرۀ مـردم پـرداخـت. وی درواقـع عـاشـق دوره گـردی و گـوش سـپـردن بـه دیـگـران بـود، یـعـنـی آن چـه کـه امـکـان انـدوخـتـن ذخـیـره ای از زنـده تـریـن مـواد بـرای خـلـق کـمـدی هـایـش را در اخـتـیـارش گـذارد. مـولـیـر تـدریـجـاً پـیـش داوری هـا و تـعـصـبـات عـقـب مـانـدۀ نـمـونـۀ زنـدگـی بـورژوایـی را تـرک گـفـت، و بـه ایـن تـرتـیـب نـظـیـر هـمـان نـظـر آزادانـه دربـارۀ زنـدگـی و انـسـان را بـه دسـت آورد کـه نـمـونـۀ شـکـسـپـیـر بـود. مـورخ هـنـر آرنـولـد هـائـوسـر(Arnold Hauser)(  ۱۹۷۸- ۱۸۹۲) در پـژوهـش جـا- مـعـش تـحـت عـنـوان Die Sozialgeschichte der Kunst und Literatur( تـاریـخ اجـتـمـاعـی هـنـر و ادبـیّـات)( ۷۹- ۱۹۵۳)۱۵ بـه دنـبـال ذکـر ” رویـکـرد اجـتـمـاعـی مـولـیـر و رابـطـۀ او بـا طـبـقـات گـونـاگـون اجـتـمـاع “، نـظـر داده اسـت، کـه ” اولـیـن مـوفـقـیـت هـای تـعـیـیـن کـنـنـدۀ او و درکـش از خـواسـتـه های تـئـاتـر مـنـشـاء در تـمـاس وی بـا اقـشـار وسـیـع مـردم دارد. او سـراسـر زنـدگـی بـرخـو- رد انـتـقـادی و اغـلـب نـامـحـتـرمـانـۀ عـوام مـنـشـانـه اش را حـفـظ مـی کـنـد و امـر مـضـحـک و عـا- مـیـانـه در نـزد دهـقـان مـحـیـل، بـازرگـان خـسـیـس و کُـنـت احـمـق را بـا دقـت نـظـر یـکـسـان مـلا- حـظـه و بـا خـونـسـردی یـکـسـان تـوصـیـف مـی نـمـایـد.”۱۶

مـولـیـر در کـمـدی هـایـش تـصـویـر کـامـل و زنـدۀ حـیـات مـردم فـرانـسـه، خـاصـه شـهـرونـدان عـادی و دهـقـانـان در سـال هـای ۱۶۰۰ را به دسـت داده اسـت. گـریـمـبـرگ مـورخ بـر ایـنـسـت کـه، ایـن عـصـر ” دوره ای از زنـدگـی مـردم فـرانـسـه” اسـت، ” کـه بـدون مـولـیـر و [ ژان دو] لا فـونـتـن(Jean de](la Fontaine( 95- 1621)17] درواقـع مـی تـوانـسـت بـرای مـا نـاشـنـاخـتـه بـه- مـانـد، درهـرحـال تـا جـایـی کـه بـه زنـدگـی در بـیـرون دیـوارهـای پـاریـس مـربـوط مـی گـردد.” ۱۸

مـولـیـر در سـال هـای ۱۶۵۳، ۱۶۵۵ و ۱۶۵۶ ضـمـن اجـرای نـمـایـشـاتـی در دربـار لـویـی فـرصـت مـطـالـعـۀ مـحـیـط دربـاری را بـه دسـت  آورد؛ مـحـیـطـی کـه خـود یـک ” نـمـایـش پـرزرق و بـرق” بـود، و در آن تـلـذذ بـه حـسـاب مـالـیـات پـردازان اکـثـراً تـهـیـدسـت صـورت نـوعـی ” وظـیـفـه ” را بــه خـود گــرفـتـه بـود! او نـخـسـتــیـن تـجـارب اسـاسـیـش از دنـیـای نـمـا و ظـاهـر، آن جـا کـه فـرم هـمـه چـیـزسـت و مـحـتـوی هـیـچ چـیـز، را کـسـب نـمـود. روان شـنـاسـی خـاص شـاهـزادگـان و مـشـاهـدۀ خـودبـزرگ بـیـنـی آنـان مـولـیـر را بـه تـفـکـر دربـارۀ فـاصـلـۀ بـیـن آن چـه کـه آدمـی مـی- خـواهـد، و آن چـه کـه آدمـی مـی تـوانـد، سـوق داد.

مـولـیـر در جـوانـیـش تـصـمـیـم زیـسـتـن بـه صـورت بـازیـگـر تـئـاتـر را اتـخـاذ نـمـوده، و دریـافــتـه بـود کـه بــیــن او و تــئـاتـر رابـطـۀ  بــلـوغ تـوأمـان آهــســتـه ای هــسـت- و ایـن یـک سـرگـذشـت بـود.

مـولـیـر کُـرنـی، بـنـیـان گـذار تـراژدی کـلاسـیک فـرانـسـه و درامـاتـیـسـیـن، را پـدر هـنـری خـویـش تـلـقـی مـی نـمـود.

یـکـی از مـنـابـع اثــرپـذیـری هـنـری مـولـیـر نـیـز پـول اسـکـارون(Paul Scarron)( 60- 1610) بـود. اسـکـارون درزمـرۀ کـسـانـی بــود که در فــاصـلـۀ سـال هـای ۱۶۵۰- ۱۶۲۰ دسـت انـدرکـار آفـر-

یــنـش سـبـک ” کُـمــیـک “، یـعـنـی ادبــیـاتـی در خـارج از حــوزۀ رمـان ” رسـمـیِ” قـهـرمـانـی و احـسـاسـاتـی بـودنـد. انــتـشـار اثــر عــمـدۀ اسـکــارون تـحـت عـنـوانLe Roman Comique(رمـان کُـمـیـک) در ۱۶۵۱ بـرانـگـیـزنـدۀ جـنـجـال در جـامـعـۀ بـه شـدت مـحـافـظـه کـار فـــرانــسـه آن روزگــار گــردیـــد. هــمــان ابــداع تــیـــتــری مـــرکـــب از واژه هـــای ” رمـــان” و ” کُـمـیک ” بـه خـودی خـود یـک رسـوایـی بـود؛ چـرا که سـنـهً ” رمـان ”  یـک سـبـک بـزرگ حـاوی احـسـاسـات شـر- یـفـانـه تـلـقـی مـی گـردیـد، و ” کُـمـیک ” درمـورد زنـدگی روزمـرۀ واقـعـی، مـردم کـامـلاً عـادی، اگـر نـگـویـیـم خـشـن و جـلـف، کـاربـرد داشـت. در آن زمـان ” کُـمـیـک ” بـه مـعـنـای امـر مـضـحـک درک نـمـی شـد، بـلـکـه بـه مـعـنـای امـری مـربـوط بـه کـمـدی بـا مـفـهـوم خـالـصـاً عـامـیـانـه، نـامـحـتـرمـانـه.

نـوآوری اسـکـارون مـولـیـر را از حـیـث هـنـری بـه شـدت مـتـأثـر سـاخـت. اسـکـارون بـا شـکـسـتـن سـنـت ادبـی رایـج، ” رمـان” و ” کُـمـیـک ” را درهـم آمـیـخـت؛ مـولـیـر کـمـدی و فـعـالـیـت فـکـری را، خـنـده و تـعـقـل را. (مـی گـویـنـد اسـکـارون مـولـیـر را ” لـودۀ بـه غـایـت جـدّی” وصـف کـرده اسـت.)

یـک عـامـل مـؤثـر در تـکـامـل هـنـر تـئـاتـری مـولـیـر نـیـز رشـتـۀ ” کـمـدی هـنـر” (Commedia dell’ arte) بـود. ایـن رشـتـۀ ایـتـالـیـایـی عـبـارت بـود از یـک هـنـر مـردمـی. آن در مـقـایـسـه بـا تـئـاتـر آنـتـیـک و ادبـی، تـراژدی بـزرگ، زنـده و بـی بـاکـانـه بـود؛ یـک مـنـبـع الـهـام مـهـم بـرای مـولـیـر، و نـخـسـتـیـن نـمـایـشـنـامـه هـای او مـسـتـقـیـماً از هـمان رشـتـه نـشـأه گـرفـتـه انـد. بـه مـدد رشـتـۀ مـذکـور او زبـانـی اخـتـراع نـمـود کـه تـوانـایـی بـازتـابـی لـرزش هـا و حـرکـات بـدن انـسـان را داشـتـه بـاشـد. دیـالـوگ هـایـش، درصـورت لـزوم، بـه قـدم هـای رقـصـنـده مـانـنـد مـی شـد.

طـی زمـسـتـان ۱۶۶۰ مـولـیـر چـارچـوب نـهـایـی گـروه تـئـاتـری خـویـش را بـراسـاس کـلـکـتـیـو- نـخـسـتـیـن گـروه با ایـن سـاخـتـار تـا بـه آن زمـان در فـرانـسـه –  بـا نـام ایـلـوسـتـر تـئـاتـر(L’Illustre Théâtre) مـعـیـن نـمـود. سـیـسـتـم سـاخـتـۀ مـولـیـر حـاصـل ۱۱ سـال کـار نـمـایـشـی سـیـار در ایـالات بـود، و آن را مـی تـوان یـک دمـوکـراسـی تـئـاتـر در زمـانـی درک نـمـود، کـه پـادشـاهـی مـطـلـقـه در فـرانـسـه حـکـومـت داشـت، و سـاخـتـار و روح یـک چـنـان گـروه تـئـاتـری ای نـمـی تـوانـسـت دارای هـمـاهـنـگـی بـا تـقـسـیـم قـدرت بـه رسـمـیـت شـنـاخـتـه شـده در جـامـعـه بـاشـد. درنـتـیـجـۀ حـاکـمـیـت پـادشـاهـی مـطـلـقـه فـرهـنـگ نـیـز سـانـتـرالـیـزه گـردیـده بـود تـا تـحـت کـنـتـرل مـطـلـق حـکـومـت درآورده شـود.

مـولـیـر نـسـبـهً زود، هـرچـنـد با دشـواری، پـی بـرد که تـراژدی حـرفـۀ او نـیـسـت. در عـصـر وی تـراژدی رشـتـۀ عـمـده و پـربـهـاء داده شـدۀ نـمـایـش بـود. مـولـیـر در آغـاز کـار بـه سـبـب مـوقـعـیـت عـالـی تـراژدی بـه طـور طـبـیـعـی قـصـد اشـتـغـال بـا آن را داشـت، ولـیـکـن مـوفـقـیـتـی در آن رشـتـه کـسـب نـنـمـود. او ازجــمـلـه تــراژدی نـیـکــومــد کـُـرنـی را بـا گـروه تـئـاتــریـش در ۱۶۵۸ اجـراء                   نـمـود، بـی آن کـه بـه مـوفـقـیـتـی دسـت بـیـابـد. مـولـیــر شـخـصـاً نــیـز اثــری تـحـت                   عـنـوان Dom Garcie de Navarre (دُن گـارسـی دو نـاوار) در ۱۶۶۱ نـوشـت، که آن را تـراژدی مـی دانـسـت، درصـورتـی کـه ایـن اثـر را در تـحـلـیـلـی دقـیـق پـل شـکـسـتـۀ بـیـن تـراژدی و کـمـدی تـلـقـی- نـمـوده انـد. مـولـیـر سـرانـجـام بـه ایـن نـتـیـجـه رسـیـد، کـه اسـتـعـداد واقـعـی و ظـرفـیـت تـئـاتـری او در رشـتـۀ کـمـدی اسـت؛ رشـتـه ای مـشـکـل. چـه کـسـی مـی تـوانـسـت بـاور نـمـایـد کـه تـبـدیـل امـر کُـمـیـک بـه شـاعـرانـه و امـر شـاعـرانـه بـه کُـمـیـک بـه تـوانـد بـه آن آسـانـی هـا بـاشـد!

مـولـیـر تـوانـایـی تـشـخـیـص فـرق بـیـن انـدیـشـه و احـسـاس را داشـت، و جـنـبـه ای از فـراسـت او ایـن کـه قـادر بـه جـدا نـگـاه داشـتـن واقـعـیـت و خـیـال از هـم بـود.

پـرسـونـاژهـای کـمـدی هـای بـزرگ مـولـیـر حـیـات ابـدی یـافـتـه انـد، و تـمـاشـاگـران در هـر کـشـوری در جـهـان را مـسـرور می سـازنـد. ایـن کـمـدی هـا بـا هـمـان مـوفـقـیـتـی در مـثـلاً سـانـتـیـاگـو (Santiago) اجـراء گـشـتـه انـد، کـه در بـوداپـسـت(Būdopešt) یا در پـکـن(Peking). عـلـت ایـن مـوفـقـیـت آن بـوده  و هـسـت کـه کـاراکـتـرهـا، تِـم هـا و هـوس هـا در کـلـیـۀ کـمـدی هـا ازحـیـث انـسـانـی اسـاسـی و بـدون زمـان انـد. پـرسـونـاژهـای مـولـیـر در وهـلـۀ نـخـسـت انـسـان انـد و دروهـلـۀ آخـر فـرانـسـوی؛ بـنـابـرایـن، کـمـدی هـای مـولـیـر جـهـان شـمـول انـد.

مـولـیـر طـی دهـۀ ۶۰ سـدۀ هـفـدهـم بـرای بـه رسـمـیـت شـنـاسـانـدن کـمـدی بـه مـثـابـۀ یـک رشـتـۀ تـئـاتـر، کـه مـجـاز بـه اشـتـغـال بـا امـور روحـی و قـضـاوت درخـصـوص آن هـا بـاشـد، مـبـارزه نـمـود. او تـئـاتـر را صـرفـاً سـرگـرمی به شـمـار نـمی آورد. تـئـاتـر در نـظـر وی وسـیـلـه ای بـود بـرای نـمـایـش انـسـان هـای حـقـیـقـی بـه تـمـاشـاگـران و سـاخـتـن انـسـان هـای حـقـیـقـی از آنـان. مـولـیـر مـی کـوشـیـد بـه تـوسـط کـمـدی هـایـش شـهـرونـد را شـریـف گـردانـد؛ او را اعـتـلاء بـخـشـد، نـه بـه یک تـصـویـر ایـده آل، بـلـکـه بـه انـسـانـی کـه شـهـامـت دیـدن خـود را داشـتـه بـاشـد. ( اهـمـیـت گـفـت و گـو بـرنـدار کـمــدی از نـظـر نــویـسـنـدۀ بــزرگ مـیـگـل دو سـروانــتـس سـاودرا (Miguel de Cervantes Saavedra)(1616- 1547) نـیـز پـوشـیـده نـبـوده؛ چـنـان کـه او در رمـان مـشـهـورش دون کــیـشــوت(Don Quijote)(15-1605) کـمـدی را از زبـان کـشـیـش کـتـاب چـنـیـن تـعـریـف مـی- نـمـایـد: ” کـمـدی (…) بـایـد آیـنـۀ زنـدگـی انـسـان، تـصـویـر نـمـونـۀ فـضـایـل، نـمـایـش حـقـیـقـت بـاشـد.”) درواقـع کـمـدی در خـارج از مـولـیـر نـبـود. آن چـیـزی نـبـود کـه او مـی بـایـد بـیـآمـوزد؛ آن عـنـصـری تـعـیـیـن کـنـنـده از طـبـیـعـت خـود او بـود. قـاعـده بـرایـنـسـت کـه هـنـرمـنـد بـه انـسـان مـی- نـگـرد، و او را مـی نـمـایـانـد. کُـمـیـک در نـزد مـولـیـر عـبـارت بـود از ایـن کـه او هـر امـر مـضـحـک را بـه صـورت جـنـبـه ای از حـقـیـقـت دربـارۀ انـسـان و هـمـزمـان یـک بـازی صـحـنـه ای مـشـخـص درک مـی نـمـود. بـنـابـرایـن، کـمـدی آن فـرم مـنـاسـبـی بـود کـه مـی تـوانـسـت بـه تـمـاشـاگـران چـیـزی از انـسـان هـا را بـر روی صـحـنـه نـمـایــش دهــد. مــولـیــر در صـحـنـه پــردازی اسـتـاد بـود. او مـی- تــوانـسـت روابــط فــی مـابــیــن اشـخـاص را بـه صـحـنـه بـرد. نـمـونـگی وی دقـیـقـاً در ایـن اسـت کـه قـادر بـود امـور را بـاز و بـاز و هـربـار بـه صـورت تـازه تـری نـمـایـش دهـد. حـال ایـن کـه او خـواسـتـه بـاشـد ایـده هـایـش را بـالـفـرض از خـلاق مـشـهـور کـمـدی آریـسـتـوفـانـس (Aristophanes)(386- 445 ق.م) اخـذ نـمـایـد یـا از نـویـسـنـدگـان رومـی، از افـسـانـه هـای قـرون وسـطـایـی؛ از نـمـایـشـنـامـه هـای مـضـحـک ایـتـالـیـایـی بـه عـاریـت گـیـرد یـا از نـویـسـنـده و بـشـردوسـت فـرانـسـوا رابــلـه(François Rabelais ) (1553- 1494) و قــس عـلـی هـذا، مـسـلـمـاً دارای اهـمـیـت نـازلـی اسـت. تـئـاتـر کُـمـیـک ” نـقـطـه نـظـر را آزاد مـی سـازد”، یـعـنـی آن بـه گـونـۀ غـافـلگـیـرانـه بـه تـمـاشـاگـران یک زاویـۀ نـظـری کـاملاً مـتـفـاوت تـر از آن را کـه انـتـظـار می رفـت، می نـمـایـانـد.

مـولـیـر در آثـارش روح زمـان را بـه صـورتـی کـه بـا آن مـواجـه بـوده، بـه بـیـان درآورده اسـت – روحـی مـشـتـعــل از هـوس.

” گِــل بـجـوش آمـد و از مِــی نـزدیـمـش آبـی

لاجـرم ز آتـش حـرمـان و هـوس مـی جـوشـیـم “ ۱۹

او بـه مـطـالـعـۀ مـعـقـولانـۀ انـسـان پـرداخـتـه اسـت. غـریـزه را بـه هـمـان گـونـه کـه بـوده پـذیـرفـتـه اسـت. عـشـق از نـظـر او یـک ایـده آل نـبـوده، و اخـلاق در بـرنـامـه ای از پـیـش بـه رسـمـیـت شـنـاخـتـه شـده قـفـل نـشـده اسـت. طـبـیـعـت انـسـان چـه در حـالـت شـکـوه و چـه در حـالـت پـسـتی بـرای او جـالـب بـوده اسـت. و امـور را نـیـز بـه صـورت بـذلـه گـویـانـه بـه بـیـان درآورده اسـت. درعـیـن حـال، او بـه طـبـیـعـت خـویـش واقـف بـوده، و مـی دانـسـتـه کـه خـود بـه صـورت انـسـان حـامـل تـضـاد، مـمـلـو از مـنـازعـه اسـت؛ روحـیـه اش حـامـل یـک دوآلـیـسـمِ (dualism: دوئـیّـت) فـرسـایـنـده، ولـی ثـمـربـخـش مـی بـاشـد.

روح تـئـاتـر مـولـیـر در جـایـی حـدفـاصـل بـیـن نـمـایـش مـضـحـک(Farce) و تـراژدی قـراردارد؛ در آن جـا کـه او هـمـواره زنـدگـی را شـکـار کــرده، بــه صـحـنـه بــرده اسـت. تـئـاتــر بـا خــون انـسـانِ

احـسـاسـات، مـولـیـر، درآمـیـخـتـه بـود. او تـئـاتـر را بـازی مـی کـرد، آن را بـه صـحـنـه مـی بـرد، و بـراسـاس پـراتـیک تـئـاتـری خـود کـمـدی هـایـش را مـی نـوشـت.

در دهـۀ ۶۰ مـولـیـر بـه بـازیـگـر و نـمـایـشـنـامـه نـویـس بـزرگ در فـرانـسـه ارتـقـاء یـافـت. بـه عـنـوان درامـاتـیـسـیـن مـولـیـر را مـی تـوان یـک خـلـف مـعـنـوی مـنـانـدر(Menander)(حـ. ۲۹۲- ۳۴۲ ق.م) بـه شـمـار آورد. مـولـیـر کـارش را در خـطـی کـه کُـرنـی تـرسـیـم نـمـوده بـود، آغـازیـده، از آن فـراتـر رفــت، و کـوشـیـد تـا انـسـان هـای واقـعـی، زنـده را در صـحـنـه بـه نـمـایـش گـذارد. اهـمـیـت مـولـیـر بـرای کـمـدی( خـود خـالـق آن در فـرانـسـه) بـه انـدازۀ اهـمـیـت کُـرنـی بـرای تـراژدی بـوده اسـت. اسـتـعـداد مـولـیـر در بـرجـسـتـه سـازی امـور عـمـومـاً انـسـانـی و هـم چـنـیـن نـمـونـه درخـور تـحـسـیـن مـی بـاشـد. تـوانـایـی او درزمـیـنـۀ خـلـق کـاراکـتـرهـا و دیـالـوگ هـای زنـده کـم نـظـیـر اسـت.

در دهـۀ ۶۰ اعـتـلای مـولـیـر بـه جـایـگـاهـی رفــیـع در تـئـاتـر فــرانـسـه، بـلـکـه اروپـا، تــوأم       بـود بـا مـشـاجـره بـر سـر او، مـشـاجـره ای کـه از صـورت هـنـری بـس فـراتـر رفـتـه، بـه صـورت مـشـاجـرۀ هـمـزمـان اخـلاقـی- مـذهـبـی- سـیـاسـی درآمـد. مـولـیـر را در بـدو امـر صـرفـاً یـک حـریـف هـنـری بـی مـلاحـظـه به شـمـار آوردنـد، امـا سـریـعـاً وی را یک دشـمـن جـامـعـه، ویـران گـر کـلـیـسـا و خـرابـکـار اخـلاقـی دانـسـتـنـد.

در ۱۶۶۲ کــمــدی مــولــیــر تـحــت عــنــوان L’École des Femmes(مـــدرســـۀ زنــان) بــرای      نـخـسـتـیـن بـار اجـراء گـردیـد، کـه اولـیـن شـاهـکـار مـولـیـر بـود.( ایـن کـمـدی در فـاصـلـۀ سـالهـای ۱۹۷۲- ۱۶۸۰  ۱۴۳۲ بـار تـنـهـا در فـرانـسـه بـه صـحـنـه بـرده شـده اسـت.) مـولـیـر بـا ایـن کـمـدی بـرای اولـیـن مـرتـبـه خـود را بـه طـور کـامـل از سـرگـردانـی بـیـن تــراژدی و کـمــدی نـجـات بـخـشـیـد. خــنـده راحـتـی بـخـش گـردیـد، بـی آن کـه جـدّی گـرفـتـه شـدن تـرس از یـاد بـه رود- کـمـدی از تـراژدی زاده شـد. ( بـرخـلاف مـولـیـر، مـسـئـلـۀ سـرگـردانـی بـیـن تـراژدی و کـمـدی بـرای شـکـسـپـیـر وجـود نـداشـتـه اسـت. در تـولـیـد درامـاتـیـک شـکـسـپـیـر مـرز حـادّی بـیـن تـراژدی و کـمـدی مـلاحـظـه نـمی گـردد. در کـمـدی هـای شـکـسـپـیـر رُل هـایـی بـا عـنـاصـر تـراژیـک می تـوان یـافـت، یـا هـیـئـت هـایـی بـا مـالـیـخـولـیـا و تـرس. و در تـراژدی هـای او در بـسـیـاری جـای هـا اشـخـاصـی بـا گـشـادگـی و حـرارت، ابـداً نـه بـا افـسـردگـی و بـرودت ظـاهـر مـی گـردنـد.)

بـه دنـبـال بـه اجـراء درآمـدن مـدرسـۀ زنـان، مـخـالـفـیـن و مـوافـقـیـن مـولـیـر عـلـنـاً بـرلـه و بـرعـلـیـه او جـبـهـه گـرفـتـنـد. کـارل مـانـتـسـیـوس(Karl Mantzius)( 1921- 1860)، بـازیـگـر و مـدیـر و کـارگـردان تـئـاتـر، مـؤلـف اثـر تـحـقـیـقـی چـنـد جـلـدی Skuespilkunstens Historie (تــاریــخ هــنــر نــمــایــشــنــامــه)( ۱۹۱۶- ۱۸۹۷)، دربــارۀ سـبـک مـــدرســۀ زنــان نـوشـتـه اسـت: ” مـولـیـر مـحـتـوای نـسـبـهً خـشـنـی را بـه یـک نـوع واقـعـیـت قـبـلاً کـم اهـمـیـت داد، انـسـان هـایـی را بـه نـمـایـش گـذاشـت کــه در زمـان بـودنــد، و بــه آن هـا اجـازۀ سـخـن گـفـتــن بـه زبـانـی را داد  کـه ازحـیـث رقّـت، بـی پـردگـی و کـامـلاً طـبـیـعـی بـودن امـری خـالـصـاً نـو و بـسـیـار دور از آن غـدۀ فـاسـد یـا مـعـنـویـت سـاخـتـگـی بـود، کـه در سـبـک درامـاتـیـک عـالـیِ عـالـی(le fin du fin) مـلاحـظـه مـی شـد…” ۲۰

در واکـنـش قـاطـعـانـه بـه مـخـالـفـیـن، مـولـیـر در ۱۶۶۳ کـمـدی مـحـاوره ای تـحـت عـنـوان La Critique de L’École des Femmes( نـقـد مـدرسـۀ زنـان) را نـوشـتـه، بـه صـحـنـه بـرد. در ایـن کـمـدی مـولـیـر نـوک تـیـز انـتـقـادش را بـه سـوی آنـانـی گـرفـت، کـه حـق جـدّی بـودن بـه قـدر سـایـر رشـتـه هـا، خـاصـه تـراژدی را از کـمـدی مـضـایـقـه مـی نـمـودنـد. درام نـویـس ادم بـورسـائـول (Edme Boursault )( 1701- 1638) در ضـدیـت بـا ایـن کـمـدی مـولـیـر، کـمـدی خـود بـا عـنـوان Le Portrait du Peintre ou la Contrecritique de L’École des Femmes( پـرتـرۀ نـقـاش یـا ضـد نـقـد مـدرسـۀ زنـان) را در تـقـریـبـاً ۵ مـاه بـعـد از کـمـدی مـولـیـر بـه صـحـنـه بـرد، و در آن مـولـیـر را مـتـهـم بـه بـی خـدایـی و رکـیـک بـودن نـمـود. مـولـیـر کـمـدی حـمـلـه گـرایـانـۀ بـورسـائـول را بـی- جـواب نـگـذارد، و تـنـهـا دو روز پـس از بـه صـحـنـه رفـتـن آن، کـمـدی جـوابـیـه اش بـه نـام L’Impromptu de Versaille( بـدیـهـه گـویـی در ورسـای) را بـه اجـراء گـذارد.

 

 

 

از بـیـن مـجـمـوعـاً ۲۳ کـمــدی مــولــیــر ۳ کـمـدی زیــریـن، که ازحـیـث هــنـری بـه مـثـابـۀ آثــار بـاز-       تـابـنـدۀ مـشـاجـرات در ارتـبـاط تـنـگـاتـنـگ بـا یـکـدیـگـرنـد، را ” کـمـدی هـای بـزرگ مـولـیـر” دانـسـتـه انـد:

تـارتـوف(Tartuffe)

دون ژوان (Don Juan)

مـردم گـریـز (Le Misanthrope)

 

 

تـارتـوف

تـارتـوف مـنـازعـه انـگـیـزتـریـن اثـر مـولـیـر، بـلـکـه یـکـی از مـنـازعـه انـگـیـزتـریـن آثـار در تـاریـخ تـئـاتـر مـی بـاشـد.

هـسـتـنـد کـسـانـی کـه گـفـتـه انـد مـولـیـر بـایـد ایـدۀ تـارتـوف را از صـحـبـتـی دربـارۀ یـک کـشـیـش ریـاکـار کـه یـک بـار نـیـنـون دو لـنـکـلـو(Ninon de Lenclos)، روسـپـی اعـیـانـی مـشـهـور، بـا روح و فـرهـنـگ و زنـی کـه شـخـصـیـت هـای مـمـتـاز زمـان، ازجـمـلـه مـولـیـر، بـه مـحـافـل مـجـلـل او آمـد و رفـت داشـتـه انـد، بـه مـیـان کـشـیـده بـوده، و ضـمـنـاً لـنـکـلـو شـخـصـاً بـا  آن کـشـیـش آشـنـایـی بـه هـم  رسـانـیـده بـوده، اخـذ کـرده بـاشـد.۲۱

امـا واقـعـیـت امـر ایـنـسـت کـه مـنـبـع الـهـام تـارتـوف یـک انـجـمـن مـذهـبـی مـخـفـی در فـرانـسـه بـه نـام انـجـمـن مـحـراب سـوگـنـد مـقـدّس( مـخـتـصـر: ثـی.اس.اس.آ.)(Compagnie du Saint Sacrement de l’Aute(CSSA)) بـوده اسـت.

ایـن انـجـمـن مـذهـبـی مـخـفـی در اواخـر دهـۀ ۲۰ سـدۀ ۱۷ بـه وسـیـلـۀ  یـک دوک بـه نـام هـنـری دو لـویـس ونـتـادور(Henri de Levis – Ventadour) بـه هـدف آن چـه کـه او خـود اعـتـلای تـعـالـیـم کـاتـولـیـک و مـشـارکـت در اعـتـلای اخـلاقـیـات مـی نـامـیـد، ایـجـاد گـردیــد. ونـتـادور بــا  طـبـیـعـت ضـد رفـرمـیـسـتـیـش سـریـعـاً بـه یـک ” پـلـیـس خـدا ” و بـا نـفـوذ سـیـاسـی قـابـل تـوجـه تـبـدیـل گـشـت. انـجـمـن مـخـفی او بـه صـورت فـرامـاسـونـری( فـرامـوشـخـانـه) یـا نـظـم عـمـل مـی نـمـود، و اعـضـای بـالارتـبـه اش عـمـدهً تـعـلـق بـه آریـسـتـوکـراسـی و بـورژوازی داشـتـنـد. انـجـمـن حـتـی از رخـنـه در خـانـواده هـا بـه مـقـصـود مـراقـبـت از اخـلاقـیـات فـروگـذار نـمـی نـمـود!

بـه طـورکـلـی فـطـرت مـذهـبـی در فـرانـسـه سـدۀ ۱۷ آشـفـتـه بـود. کـلـیـسـا در هـمـه جـا بـا لـیـبـرتـیـن هـا روبـه رو و مـعـتـقــد بـود، کـه انـحـطـاط اخـلاقـی خـود بـه خـود بـه تـضـعــیـف ایـمـان و تـعـمـیـم آن در مـیـان مــردم مـنـجــر مـی گــردد. هــر انـدازه اخـلاق ” آزادتـر” شـود، بـه هـمـان انـدازه ایـمـان نـازل تـر خـواهـد گـشـت؛ بـه عـبـارت دیـگـر: هـرقـدر اعـمـال مـذهـبی نـامـنـظـم تـر گـردد، بـه هـمـان قـدر قـدرت کـلـیـسـا بـر روحـیـه و فـکـر کـم تـر خـواهـد بـود.

لـیـبـرتـیـن هـا – کـه از آن هـا نـام بـرده شـد – گـروهـی بـودنـد نـه چـنـدان بـی اهـمـیـت و عـبـارت از اشـخـاصـی بـافـرهـنـگ و تـحـصـیـل کـرده و لـذت پـرسـت، کـه مـطـالـبـات مـذهـبـی را مـزاحـم حـال خـود مـی انـگـاشـتـنـد، زیـرا مـانـع زنـدگـی اپـیـکـوریـانـی مـطـلـوب شـان بـود. آنـان در دفـاع از شـکـل زنـدگـی لـذت پـرسـتـانـه شـان بـه آزادانـدیـشـی روی آورده بـودنـد، و مـطـالـبـۀ شـکـیـبـایـی آنـان بـر راحـت طـلـبـی مـبـتـنـی بـود. خـاصـه در عـهـد مـابـعـد مـولـیـر، عـهـد روشـنـگـری( ۱۷۵۰- ۱۷۰۰)، لـیـبـرتـیـنـیـسـم سـهـم مـؤثـری در تـحـقـیـر تـعـالـیـم و مـطـالـبـات کـلـیـسـا اداء نـمـود، و مـاتـریـالـیـسـم عـهـد روشـنـگـری زمـیـنـۀ مـنـاســب خـود را در لـیـبـرتـیـنـیـسـم یـافـت. بـعـض مـبـارزیـن در بـدو امـر جـزو لـیـبـرتـیـن هـا نـبـودنـد. آنـان ابـداً تـمـایـلـی بـه تـبـدیـل سـاخـتـن خـود بـه شـهـدای راه الـحـاد یـا سـتـیـزه بـرای آن نـداشـتـنـد. ابـتـداء بـا ظـهـور فـیـلـسـوف و نـویـسـنـده ولـتـر( نـام واقـعـی: فـرانـسـوا مـاری آروئـه(François Marie Arouet(Voltaire)))( 1778- 1694)22 و پـی روان او بـود، کـه لـیـبـرتـیـن هـا مـجـبـور از ارائـۀ دلایـلـی بـر نـحـوۀ اسـتـنـبـاط شـان از زنـدگـی گـردیـدنـد.

ثـی.اس.اس.آ. دارای ظـاهـر یـک اتـحـادیـۀ خـیـریـه بـا مـقـاصـد خـیـرخـواهـانـه بـود. اعـضـای آن بـه مـلاقـات زنـدانـیـان مـی رفـتـنـد؛ از بـیـمـاران عـیـادت مـی نـمـودنـد؛ بـه بـیــنـوایـان مـسـاعـدت مـی- کـردنـد، و …؛ امـا درحـقـیـقـت امـر انـجـمـن بـه صـورت یـک کـیـو کـلاکـس کـلـیـن (Ku Klux Klan)23 مـذهـبـی واقـعـی بـه تـرتـیـب دسـایـس و جـاسـوسـی مـی پـرداخـت، و اعـضـایـش بـه صـورت بـازجـویـانِ خـود خـویـشـتـن را مـنـصـوب کـرده عـمـل مـی نـمـودنـد. بـه اعـتـقــاد انـجـمـن مـی بـایـد بـا هـر شـکـلـی از ” بـی نـظـمـی”، رسـوایـی هـای خـانـوادگـی، شـلـوغـی، کـارنـاوال هـا، دوئـل هـا، سـقـوط دخـتـران جـوان و غـیـره مـبـارزه بــه عـمـل آیــد. طـی سـال هـای ۱۶۶۰- ۱۶۵۰ ثـی.اس.اس.آ. بـا مـشـکـلاتـی مـواجـه گـشـت. نـوشـتـه هـایـی راجـع بـه مـتـدهـای انـجـمـن انـتـشـار یـافـتـنـد؛ از آن جـمـلـه نـوشـتـه ای از یـک عـابـد در نـورمـانـدی(Normandie) دربـارۀ رابـطـۀ انـجـمـن بــا ژزوئـیـت هـا و تـوطـئـۀ آن بـرضـد شـهـرونـدان شـرافـتـمـنـد. در اوایـل دهـۀ ۶۰ بـه حـکـم پـارلـمـان فـرانـسـه هـر شـکـلی از انـجـمـن مـخـفـی، شـامـل ثـی.اس.اس.آ.، مـمـنـوع اعـلام گـردیـد.

قـضـیـۀ ثـی.اس.اس.آ. افـکـار مـولـیـر را عـمـیـقـاً بـا مـوضـوع ریـاء مـذهـبـی مـشـغـول سـاخـت، و آن الـهـام بـخـش او بـرای خـلـق یـکـی از آثـار هـمـیـشـه مـانـدگـارش در فـرهـنـگ بـشـری، تـارتـوف، گـردیـد، کـه پـرسـونـاژ اصـلـی آن در هـیـئـت نـیـمـه کـلـیـسـایـی بـا طـبـیـعـت ریـاکـارانـه و اشـتـهـای مـفـرط جـنـسـی آفـریـده شـده اسـت. مـولـیـر در ایـن اثـرش آن چـنـان بـا قـلـب و روح خـود بـه ریـاکـاری تـاخـتـه، و بـا چـنـان سـخـره ای بـه مـطـلـوبـش از افـشـای ریـاء ۲۴ دسـت یـافـتـه اسـت، کـه نـام ” تـارتـوف ” بـرای هـمـیـشـه بـه اصـطـلاحـی مـتــداول بـه مـعـنـای ” زاهـد ریـایـی خـطـرنـاک ” تـبـدیـل گـشـتـه اسـت.

بــلـی، مــوضـوع تــارتــوف ریــاء درزمـیــنـۀ مــذهــب اســت. در ایــن نــمـایــشـنــامـه، کـه بــرای

نـخـسـتـیـن بـار در ۱۶۶۴ بـه صـحـنـه بـرده شـد، مـولـیـر ریـاکـار مـذهـبـی، دیـنـدار تـقـلـبـی(faux dévot) را در هـیـئـت تـارتـوف بـه شـکـل مـضـحـک درمـعـرض قـضـاوت عـمـوم قـرارداد. سـرتـاسـر کـمـدی افـشـاء و تـهـدیـد ایـن جـعـلـیـت، افـشـای سـوء اسـتـفـادۀ ریـاکـارانـۀ شـخـصـی روحـانـی نـمـایـان از خـدا و جـلای کـلـیـسـایـی و مـسـیـحـی بـرای نـیـل بـه مـنـافـع مـادی و مـالـی خـویـش اسـت.

” از دسـت زاهـد کـردیـم تـوبـه

وز فـعـل عـابـد اسـتـغـفـرالله.”۲۵

تـارتـوف نـشـانـگـر ایـن بـود کـه مـولـیـر در کـار تـئـاتـریـش ابـایـی از اهـانـت بـه اسـاس مـقـدس جـعـلـی زنـدگـی آدمـیـان و جـامـعـه نـدارد. نـظـر بـه ایـن جـای شـگـفـتی نـبـود کـه تـارتـوف بـه صـورت یـک حـریـق ادبـی در جـامـعـه مـانـنـد حـریـق در جـنـگـل درآمـد!

کـلـیـسـای مـتـعـصـب و بـه ویـژه ژان سـنـیـسـت(Janséniste)هـا۲۶ بـه عـمـد تـارتـوف را حـمـلـۀ تـحـمـل نـاپـذیـر بـه کـلـیـسـا، بـه نـفـس تـقـدس تـعـبـیـر نـمـودنـد. مـولـیـر ریـاکـار را بـه صـحـنـه بـرد، و کـاتـولـیـک هـا اثـر او را یـک کـمـدی کـفـرآمـیـز دانـسـتـنـد. مـولـیـر شـخـصـاً ضـمـن مـقــدمـه ای بـر نـسـخـۀ چـاپـی تـارتــوف در ۱۶۶۹ نـوشـت: “(…) ریـاکــاران تـاب تـحـمـل مـضـحـکـه را نـیـاورده- انـد: آن هـا بـلافـاصـلـه وحـشـت زده شـده و نـفـهـمـیـده انـد مـن چـگـونـه تـوانـسـتـه ام جـسـارت مـسـخـره نـمـودن دهـان کـجـی هـای آنـان را بـه خـود دهـم، آنـان مـدعـی گـشـتـه انـد کـه مـن قـصـد بـی- اعـتـبـار سـاخـتـن مـنـزلـت کـشـیـشـی، کـه شـامـل بـسـیـاری اشـخـاص نـیـک و عـادل  مـی گـردد، را داشـتـه ام. ایـن جـنـایـتـی اسـت کـه آنـان نـمـی تـوانـنـد مـرا بـه سـبـبـش بـه بـخـشـنـد.(…) بـا رسـم سـتـایـش، خـود را زیـر قـضـیـۀ خـدا پـنـهـان مـی سـازنـد، ولـی صـرفـاً در انــدیـشـۀ مـنـافــع خـویـش انـد؛ تـارتـوف بـه قـول شـان نـمـایـشـی اسـت کـه بـه نـفـس تـقـدس اهـانـت مـی نـمـایـد.(…)

در نـزد قـدمـا نـیـز کـمـدی از امـور مـذهــبـی نـشــأه مـی گـرفــت.(…) اگــر مـقـصـود کـمــدی    کـیـفـر گـنـاهـان آدمـیـان بـاشـد، مـن نـمـی تـوانـم دریـابـم چـرا بـعـضـی بـایـد از ایـن قـاعـده مـسـتـثـنـی بـاشـنـد.(…) تـارتـوف بـنـابـرایـن کـمـدی ای اسـت کـه آن را بـایـد تـصـویـب نـمـود، در غـیـر ایـن صـورت کـلـیـۀ کـمـدی هـا را بـایـد مـحـکـوم سـاخـت.” ۲۷

پـادشـاه از اطـرافـیـانـش پـرسـیـده بـوده، چـرا تـارتـوف ایـن انـدازه خـشـم و انـزجـار بــرانـگـیـخـتـه، امـا نــه کـمـدی هـای دیـگـری کـه بـسـیـار زنـنـده تـر از آنـنـد؟ پـاسـخ داده بـوده انـد کـه،

آن کـمـدی هـا مـربـوط بـه بـهـشـت و مـذهـب هـسـتـنـد، کـه  نـسـبـت بـه آن هـا بـی تـفـاوت انـد، ولـی کـمـدی مـولـیـر دربـارۀ خـود آنـان اسـت، و ایـن را نـمـی تـوانـنـد بـربـه تـابـنـد!

اسـقـف اعـظـم پـاریـس هـاردویـن پـرفـیـکـس(Hardouinde Péréfixe) ضـربـه ای کـوبـنـده بــر                           تـارتـوف وارد آورد. او در ۱۶۶۷ مـمـنـوعـیـت مـطـلـق تـمـاشـای ایـن کـمـدی را بـه هـمـگـان در قـلـمـرو اسـقـفـی صـادر نـمـود، و در نـوشـتـه ای کـلـیـسـایـی مــدعـی گـردیـد: ” کـمـدی خـصـوصـاً خـطـرنـاک اسـت، آن بـه بـهـانـۀ مـحـکـوم سـاخـتـن تـقـدس تـقـلـبـی بـه بـسـتـن اتـهـام بـه کـلـیـۀ کـسـانـی کـه بـه نـیـکـویـی مـحـض شـان اقـرار دارنـد، مـی پـردازد، و درنـتـیـجـه ایـن جـمـاعـت دسـتـمـایـۀ مـزاح و غـیـبـت بـی پـایـان گـروه بـی بـنـد وبـار مـی گـردنـد…” ۲۸ مـجـازات تـخـطـی از ایـن مـمـنـوعـیـت اسـقـفـی سـخـت تـریـن مـجـازات کـلـیـسـا، مـطـرودیـت، بـود.                  

جـامـعـۀ کـلـیـسـایـی از خـشـم و غـضـب دراثـر کـمـدی مـولـیـر بـه خـود مـی پـیـچـیـد؛ بـه ایـن کـمـدیـن ” کـافـر” حـمـلـه مـی نـمـود، و شـایـعـات رسـوایـی بـرانـگــیــز دربـارۀ او پــراکــنــده مـی- سـاخـت. مـقـدسـیـن تـقـلـبـی بـا کـمـال مـیـل خـواسـتـار زنـده زنـده سـوزانـده شـدن مـولـیـر مـلـحـد در آتـش بـودنـد، و پـرنـفـرت تـریـن دشـمـنـان او بـه مـردم مـتـذکـر مـی گـردیـدنـد، کـه قـیـصـر آگــوسـتــوس(Augustus)( دراصــل: کـایــوس ژولــیـوس اوکـتـاویـانـوس(Caius Julius Octavianus)) ( 14م.- ۶۳ ق.م/ سـلـط. ۱۴م.-  ۳۱ ق.م) اجــازه داد یـک شـعــبــده بــاز را بــه گــنـاه تــمـسـخـر ژوپـیـتـر

(Jupiter)( در مـیـتـولـوژی رومـی ” خـدای خـدایـان “) اعــدام  نـمـایــنـد، و قـیـصـر تـئـودوسـیـوس اوّل( مـلـقـب بـه ” کـبـیـر”)(Theodosius I)(حـ. ۳۹۵- ۳۴۶/ سـلـط. ۳۹۵- ۳۷۹)، اعـلام کـنـنـدۀ مـسـیـحـیـت بـه عـنـوان مـذهــب دولـتـی، فــرمـان داد کـمـدیـن هـای اسـتـهـزاء گـر رسـوم مـقــدس را مــقـابــل حـیــوانـات درنــده بـیــفـکـنــنـد. هــم چـنـیـن عـابــدی بـه نـام رئـول(Roullé) در رسـالـۀ تـئـولـوژیـکـش ضـمـن نـثـار خـشـم خـود بـه مـولـیـر مـدعـی گـشـت کـه، تـارتـوف کـل کـلـیـسـا را آلـت تــمـسـخـر و ریـشـخـنــد مـی ســازد، و بـعــد تــوصـیـه نـمـود کــه، ایـن لـیـبـرتـیـن۲۹ وحـشـت نـاک را، ” یـک ابـلـیـس در هـیـئـت جـسـمـانـی” را بـه سـوزانـنـد!

مـولـیـر دررابـطـه بـا حـمـلات بـه تـارتـوف یـادداشـت نـمـوده اسـت: ” مـقـدسـیـن تـقـلـبـی بـه آن انـدازه از بـه صـحـنـه گـذاشـتـه شـدن شـان بـه هـراس افـتـاده انـد، کـه بـه مـردم قـبـولانـده انـد، کـه حـمـلـۀ مـن بـه مـقـدسـیـن حـقـیـقـی اسـت.” ۳۰

گـفـتـنـی اسـت کـه در روزگـار مـولـیـر از نـظـر کـلـیـسـای کـاتـولـیـک هـنـرپـیـشـگـان جـمـاعـت گــنـاهـکـار مـحـسـوب مـی گـشـتــنـد، و اجـازه نـبـود جـنـازۀ آنـان در زمـیـن مـقــدس، یـعـنـی قـبـرسـتـان                 مـسـیـحـی دفــن گـردد. تـنـهـا بـه شـرط تـوبـۀ آن جـمـاعــت ضـمـن تـشـریـفـات مـذهـبـی در پـیـش از مـرگ شـان روح آنـان قـابـل نـجـات مــی بـود. مـولـیـر کـه عـلاوه بـر هـنـرپـیـشـه بـودن، بـه کـلـیـسـای ریـاکـاران نـیـز بـی حـرمـتـی نـمـوده، هـر امـر مـقـدس نـمـا را افـشـاء و آلــت خـنـده هـای هـرزۀ تـمـاشـاگـران مـی سـاخـت، پـیـش از درگـذشـتـش اظـهـار نـدامـتـی از حـرفـه و زنــدگـی خــود نــنـمـود، و تــوبــه ای نـکــرد. بــه عــلــت امـتــنـاع مـولــیــر از تــوبــه کــلــیــسـای کـاتـولـیـک نـیـز اجـازۀ تـدفـیـن مـسـیـحـی او پـس از درگـذشـتـش را نـداد. ابـتـداء بـه دنـبـال بـار یـافـتـن بـیـوۀ مـولـیـر نــزد پـادشـاه و خـواهــش مـلـتــمـسـانــه از او بــرای اجـازۀ تــدفـیـن مـسـیـحـی مـولــیــر و دخـالــت پــادشـاه در قــضــیـه بــا خـواسـتـن از مـقــامـات کــلـیـسـا بـرای اجـازۀ تــدفـیـن مـولـیـر در یـک قـبـرسـتـان مـسـیـحـی بــود، کـه در یـک روز سـرد فــوریـه ۱۶۷۳ جـنـازۀ مـولـیـر در یـک قــبــرسـتـان ضــمـیــمـۀ حــوزۀ مــذهــبـی ســن اوســتــاش(Saint Eustache) در گــوشــه ای ویـژۀ دفـن اطـفـال مُـرده بـه دنـیـا آمـده و آن چـه کـه ” آشـغـال انـسـانـی” مـی نـامـیـدنـد، بـه خـاک سـپـرده شـد! قـریـب یـک قـرن بـعـد از آن گـروهـی از انـقـلابـیـون فـرانـسـه مـصـمـم گـردیـدنـد بـه مـنـظـور ادای احـتـرام درخـور بـه چـنـان شـخـصـیـت بـزرگـی قـبـرش را نـبـش نـمـوده، بـقـایـای او را بـه مـکـانـی شـایـسـتـه انـتـقـال دهــنـد، امـا بـقـایـای مـولـیـر بـه دسـت نـیـامـد! حـتـی آن چـه نـیـز کـه سـپـس در ۱۸۱۷ بـه عـنـوان بـقـایـای مـولـیـر بـه قـبـرسـتـان مـعـروف پـر لاشـز(Cemetière du Père-Lachaise)31 در پـاریـس مـنـتـقـل نـمـودنـد، بـقـایـای مـولـیـر نـبـود!

مـشـاجـره بـر سـر تـارتـوف سـریـعـاً بـه یـک قـضـیـۀ سـیـاسـی دولـت تـبـدیـل گـردیـد، و نـتـیـجـه ایـن کـه تـارتـوف رسـمـاً مـمـنـوع الاجـراء اعـلام شـد. مـشـاجـره کـم و بـیـش ۵ سـال بـه طـول انـجـامـیـد. طـی آن تـئـاتـردوسـتـان نـیـز از مـولـیـر انـتـقـاد مـی نـمـودنـد، که مـشـاجـره بـر سـر کـمـدی او آن جـوّ مـنـاسـبـی را کـه مـی رفـت تـا در اطـراف تـئـاتـر بـه صـورت یـک رشـتـۀ هـنـری بـه وجـود آیـد، تـخـریـب مـی نـمـود. در ۱۶۶۸ سـلـسـلـه مـراتـب کـلـیـسـای فـرانـسـه مـتـفـقـاً بـه مـشـاجـره بـر سـر تـارتـوف خـاتـمـه دادنـد. در ۱۶۶۹ مـمـنـوعـیـت اجـرای تـارتـوف لـغـو گـردیـد، و آن پـیـش از فـرارسـیـدن مـرگ نـابـهـنـگـام مـولـیـر ۳۰ بـار بـه صـحـنـه بـرده شـد. مـسـلـم اسـت کـه خـاتــمـۀ مـشـاجــرۀ کــلـیـسـایـی بـر سـر تــارتــوف بــه هـیـچ صـورت بــه مـنـزلـۀ خـاتـمـۀ ضـدیـت عـقـیـدتی کـلـیـسـا بـا شـخـص مـولـیـر و آثـار و حـرفـۀ او نـبـود. مـخـالـفـت حـمـلـه آمـیـز کـلـیـسـا بـا مـولـیـر پـس از درگـذشـت او نـیـز دنـبـال گـردیـد، چـنـان کـه در ۱۶۸۴ یـک کـشـیـش بـا شـغـل کـتـابـدار ریـیـس پـارلـمـان نـوشـت کـه، مـولـیـر یـکـی از خـطـرنـاک تـریـن مـخـالـفـیـن زمـانـش بـا کـلـیـسـای کـاتـولـیـک بـود. دفـاع مـولـیـر از عـشـق آزاد مـضــرانــه تــریــن تـأثـیــر بــر اخــلاق عــمـومـی را داشـت. هــم چـنــیـن کــشـیــش آدریــن بـایـلــه(Adrien Baillet) مـجـمـوع کـمـدی هـای مـولـیـر را بـه صـورت آثـار ضـدکـلـیـسـایـی وحـشـت نـاک شـدیـداً بـه انـتـقـاد کـشـیـد.

نـمـایـشـنـامـۀ تـارتـوف در دورۀ ” رسـتـوراسـیـون”(Restauration)( دورۀ تـجـدیـد سـلـطـنـت بـوربُـن (Bourbon)هـا از ۱۸۱۴ تـا ۱۸۳۰) چـنـد بـار تـجـدیـد چـاپ گـردیـد، و بـه یـکـی از حـربـه- هـای آزادی خـواهـان دربـرابـر انـجـمـن کـشـیـشـان تـبـدیـل گـشـت.

بـه رغـم سـرگـذشـت تـأثـرانـگـیـز کـمـدی تـارتـوف– بـه گـونـه ای کـه شـرحـش گـذارده شـد- آن یـکـی از مـوفـق تـریـن آثـار تـئـاتـری فـرانـسـه و پـراجـراء تـریـن اثـر مـولـیـر نـه تـنـهـا در مـوطـن او(در فـاصــلـۀ سـال هــای ۱۹۷۲- ۱۶۸۰  ۲۸۷۹ بــار)، بــلکـه در جـهـان بــه شـمـار مـی رود. تـارتـوف الـهـام بـخـش بـعـض هـنـرمـنـدان بـرای آفــریـنـش کـمــدی هـای اجـتـمـاعـی بــرجـسـتــه ای گــردیــده اســت؛ از آن جــمــلــه در مـنــطـقــۀ جــغــرافــیـایـی مــا- بــه طــوری کـه گـفــتـه انــد- مـلـهــم سـیّــد جــلـیـل مـحـمّــدقــلـی زاده( ۱۹۳۲- ۱۸۶۶)، ســردبـیــر مـجــلـۀ هــزلـی مـحـبـوب مـلّا نـصـرالـدیـن( بـاکـی، ۳۱- ۱۹۰۶)، بـرای آفـریـنـش کـمـدی مـردگـان، کـه نـقـطـۀ اوجـی در ادبـیـات و تـئـاتـر آذربـایـجـان عـصـر او بـه شـمـارمـی رفـتـه، و امـروزه در ردیـف آثـار کــلاســیـک آذربــایـجـان مـحـســوب مـی گــردد.( کـمـدی دیـگــر مـحـمّــدقــلـی زاده تـحـت عــنــوان مـجـمـع دیـوانـگـان را بـه اعـتـبـار مـکـمـل کـمـدی مـردگـان دانـسـتـه انـد.)

 

 

دون ژوان

مـنـبـع الـهـام ایـن کـمـدی مـولـیـر یـک افـسـانـۀ قـدیـم اسـپـانـیـایـی اسـت دربـارۀ یـک اغـواگـر زنـان بـه نـام دون ژوان؛ افـسـانـه ای بـا ریـشـه در نـغـمـه هـای قـرون وسـطـایـی، کـه در آغـاز سـال هـای ۱۶۰۰ بـه تـوسـط تـیـرسـو دو مـولـیـنـا(Tirso de Molina) بـه شـکـل درام درآورده شـد. ایـن مـوضـوع بـا مـحـبـوبـیـت فـراوانـی کـه در اسـپـانـیـا کـسـب نـمـود، بـه زودی بـه ایـتـالـیـا راه یـافـتـه، در آن جـا بـه صـورت کـمـدی هـنـری درآمـد، و سـپـس راهـش را بـه فـرانـسـه ادامـه داد، و در آن جـا مـولـیـر از مـوضـوع بـهـره جـسـتـه، بـراسـاس آن یـکـی از کـمـدی هـای بـزرگـش، دون ژوان، را خـلـق نـمـود.

ایــن کـمـدی بـا هـجـو گــزنـده اش نـمـایـش دیـگـری اسـت از ریـاء، یــک بـی اخـلاقـی کـه پـرسـو- نـاژ اصـلـی کـمـدی خـود احـسـاس شـرمـی از اقـرار آن نـدارد، چـنـان کـه مـی گـویـد: ” مـن بـاوفـایـی و صـداقــت را بـه آن هـایـی وامـی گــذارم، کـه بـه هــر قــیـمـتـی مـی خـواهــنـد مـسـخــره بـاشـنــد.” یــا: ” ریـاء یـک گـنـاه مُـد روز اسـت، و هـیـچ کـس جـرئـت مـخـالـفـت بـا ریـاء را نـدارد.” و یـا: ” بـایـد از ضـعـف هـای آدم سـوء اسـتـفـاده کـرد، و آن کـه مـغـز دارد طـبـیـعـهً خـود را بـا گـنـاهـان قـرن خـویـش وفـق مـی دهـد.”

دون ژوانِ مـولـیـر، امـا، در اسـاس بـیـش تـر یـک عـاصـی اسـت. آزادی، جـسـارت، مـبـارزه طـلـبـی از وجـود او سـاطـع مـی بـاشـد. وی هـمـه چـیـز و هـمـه کـس را تـحـقـیـر مـی نـمـایـد. شـایـد  ابـلـه بـاشـد، ولـی در رفــتـارش پـیـگــیـر اسـت. او بــه اغــوای زنــان مـی پــردازد، امــا بـی آن کـه      قـصـدش از ایـن عـمـل گـذاشـتـن رکـورد جـهـانـی در تـعـداد زنـان اغـوا کـرده بـاشـد. او قـصـد تـبـاهـی نـفـس را دارد تـا از ایـن طـریـق نـشـان دهـد اگـر آزادی فـقـط یـک واژۀ مـیـان تـهـی نـیـسـت، پـس اجـازۀ آن کـار را بـایـد داشـت.

دون ژوانِ مـولـیـر هـمـانـنـد تـارتـوف بـا انـتـقـاد حـمـلـه آمـیـز کـلـیـسـا و جـیـره خـواران ریـایـی آن روبـه رو گـردیـد. دون ژوان ” آشـکـارتـریـن مـکـتـب آتـئــیـسـتـی” خـوانــده شـد. درامـاتـیـسـیـن ژان                  مـاری لـوسـیـن پـیـر آنـویـیـل(Jean Marie Lucien Pierre Anouilh)( 87- 1910) بـر ایـن اسـت، کـه ” مـولـیـر خـود نـمـی دانـســت کـه بــا دون ژوان اش درحـقـیـقـت چـه چـیــزی خـلـق کـرده اسـت – یـک اسـطـورۀ خـطـرنـاک!”

دون ژوان بـا مـوضـوع اغـواگـر بـی وجـدان و نـافـی خـدا بـه انـدازه ای تـکـان دهـنـده بـود، کـه پـس از هـمـان نـخـسـتـیـن اجـرایـش در ۱۶۶۵ از پـلاکـارد تـئـاتـر بـرداشـتـه شـد! مـولـیـر ظـاهـراً بـایـد از اجـبـار درگـیـرشــدن در مــبـارزۀ اعـصـاب شـکــن مـشـابــه مـبـارزه ای کـه بــرای تــارتــوف پــیـش

بـرده بـود، اجـتـنـاب نـمـوده بـاشـد. پـس از درگـذشـت مـولـیـر نـسـخـه ای تـغـیـیـر داده شـده و بـی روح از دون ژوان در ۱۶۷۷ بـه اجـراء درآمـد. نـوشـتـۀ اُریـژیـنـال کـمـدی بـه قـلـم شـخـص مـولـیـر نـیـز بـه وسـیـلـۀ پـلـیـس تـوقـیـف گـردیـد.

تـا جـایـی نـیـز کـه بـه اپـرای دون ژوان اثـر آهـنـگ سـاز بـزرگ ولـفـگـانـگ آمـادئـوس مـوزار(Wolfgang Amadeus Mozart)( 91- 1756)، کـه اشـعـار آن سـاخـتـۀ شـاعـر اپـرا لـورنـتـسـو دا پـونـتـه(Lorenzo da Ponte)( 1838- 1749) بـراسـاس کـمـدی دون ژوانِ مـولـیـر مـی بـاشـد، مـربـوط مـی گـردد، اپـرای مـوزار اغـواگــر را در هـیـئـتـی نـمـایـش مـی دهـد، کـه فـیـلـسـوف سـورن کـیـه کـه گـورد(Søren Kierkegaard)( 55- 1813) آن را ” مـوزیـکـال – ارُتـیـک”(Det musikalsk – erotiske) نـامـیـده اسـت. اغـواگـر کـمـدی مـولـیـر بـه مـانـنـد اغـواگـر اپـرای مـوزار نـیـسـت؛ بـرعـکـس- بـاز بـا کـلام کـیـه کـه گـورد- او ” انـدیـشـمـنـد” مـی بـاشـد. بـیـش تـر نـافـی خـداسـت تـا اغـواگـر. آتـئـیـسـتـی اسـت کـه از زنـدگـی هـرزه اش دفـاع مـی کـنـد.

 

 

مـردم گـریـز

مـولـیـر در ۱۶۶۶ کـمـدی بـزرگ دیـگـر خـود، مـردم گـریـز، را آفـریـد، کـه بـه ارزیـابـی مـا- نـتـسـیـوس ” ایـن زیـبـاتـریـن و شـفـاف تـریـن اثـر هــنـری، بـا شـخـصـی تــریـن احـسـاس در مـیـان کـلـیـۀ نـمـایـشـنـامـه هـای مـولـیـر مـی بـاشـد.”

شـخـص اصـلـی مـردم گـریـز آلـسـسـت(Alceste) مـنـازعـه بـیـن عـقــل و هـوس را نـمـایـش مـی- دهـد. او بـا سـتـایـش دیـوانـه وار فـضـیـلـت خـود را مـنـفـرد مـی سـازد. وی  فـقـط مـضـحـک بـه نـظـرنـمـی رسـد. وقـتـی مـا مـی خـنـدیـم، ایـن خـنـده بـیـش تــر بــه بـخــشـی از بــشـریــت اسـت کـه خـود بـه آن مـتـعـلـقـیـم، تـا خـنـده بـه آلـسـسـت. آلـسـسـت یـک شـخـص کـامـلاً بـدون زمـان اسـت. مـا  مـی تـوانـیـم بـا نـظـیـر او در هـر زمـان بـرخـورد نـمـایـیـم: ایـده آلـیـسـت، کـه خـود را هـمـیـشـه حـق بـه جـانـب مـی دانـد؛ تـیـپـی خـودکـامـه و سـلـطـه جـو کـه بـیـش از هـر کـس دیـگـری بـایـد از قـراردادن قـدرت در اخـتـیـارش بـرحـذر بـود! آلـسـسـت قـادر بـه پـذیـرش مـقـررات جـامـعـه نـیـسـت. او عـاری از هـر نـوع انـعـطـاف اجـتـمـاعـی اسـت. وی شـکـسـت را بـه سـازش بـا مـخـالــفـیـنـی از طـبـقـۀ تـارتـوف و دون ژوان تـرجـیـح مـی دهـد. در هـر امـری در هــیـئــت عــاصـی بــا ارادۀ رمــزشــده بـه شــکــسـت ظـاهــرمـی گـردد. شـخـصـیــت مـنـسـجــم او، مـطـالـبـۀ ایـده آل از هـسـتـی از سـوی او، عـشـق مـفـرط او بـه حـقـیـقـت(حـتـی در امـور جـزیـی و بـی اهـمـیـت) وی را  تـبـدیـل بـه بـدبـیـن و نـهـایـهً از مـردم گـریـزان مـی سـازد.

مـولـیـر در مـردم گـریـز نـه تـنـهـا مـوفـق بـه ارائـۀ یـک تـصـویـر دقـیـق از شـکـل زنـدگـی طـبـقـۀ اشـراف گـردیـده، بـلکـه هـم چـنـیـن بـه افـشـای حـقـارت و ریـاکــاری نـمـونــۀ مـحـیـطـ آنــان پـرداخـتـه            اسـت، کـه ازحـیـث مـعـاشـرت سـطـحـی و بـی مـحـتـوی و دربـرابـر آزادانـدیـشـان و مـتـفـاوتـان بـی- تـرحـم مـی بـاشـد. ایـن هـمـان طـبـقـه ای از انـسـان هـاسـت  کـه، ضـمـنـاً، پـس از مـولــیــر، بـعــدهــا، بــنـیـان گــذار رمـان اجـتـمـاعـی مـدرن انـوره دو بـالـزاک(Honoré de Balzac)(1850- 1799)، کـه خـود تـعـلــق بـه هـمـانـان داشـت، در نـتـیـجـۀ روبـه رویـی بـا واقـعـیـات سـتـرگ، انـکـارنـاپـذیـر تـاریـخـی بـالاجـبـار و” بـه رغـم سـمـپـاتـی هـای طـبـقـاتـی و تـعـصـبـات سـیـاسـی اش، ضـرورت انـعـدام اشـرافـیـت مـحـبـوبـش را  تـشـخـیـص داد، و آنـان را بـه صـورت انـسـان هـایـی تـوصـیـف نـمـود کـه مـسـتـحـق سـرنـوشـت بـهـتـری نـبـودنـد”.۳۲ طـبـقـۀ مـذکـور مـوضـوع مـطـالـعـه و بـررسـی عـمـیـق بـالـزاک۳۳ در قـالـب زیـبـاشـنـاسـانـه در رمـان هـای جـذابـش گــردیـد؛ مـن جـمـلـه در رمـانـی از خـود دربـارۀ مـحـیـط انـسـان هـای آن طـبـقـه نـوشـت: ” در آنـجـا نـکــتـه و بـذلـه قـاتــل گـرانـمـایـه تـریـن انــدیـشـه هــا اسـت و انـسـان تـا هـمـه چـیــز را روشـن و درسـت نـبـیـنـد، قـوی شـمـرده نـمـی- شـود و ” درسـت و روشـن دیـدن ” در آنـجـا عـبـارت از انـکـار هـمـه چـیـز و عـدم ایـمـان بـه عـواطـف، عـدم ایـمـان بـه انـسـان هـا و حـتـی بـه وقـایـع و حـوادث اسـت، زیـرا کـه وقـایـع و حـوادث مـمـکـن اسـت نـادرسـت و سـاخـتـگـی بـاشـد … تـنـهـا بـایـد نـفـع شـخـصـی را عـلـت و مـحـرک هـمـه چـیـز دانـسـت…” ۳۴

هـجـو کـمـدی مـردم گـریـز بـرجـسـتـه اسـت؛ هـجـوی کـه تـنـهـا مـحـیـط را نـشـانـه نـمـی گـیـرد، بـلـکـه هـم چـنـیـن کـسـانـی را کـه در رفـتـار طـرد کـنـنـدۀ شـان راه افـراط مـی پـویـنـد.

قـوت کـمـدی مـردم گـریـز را در ایـن مـی تـوان دیـد، کـه ازمـنـۀ مـخـتـلـف قـادر بـه تـشـخـیـص آلـسـسـت هـای خـود بـوده انـد. حـتـی در روز و روزگـار مـا مـانـعـی وجـود نـدارد کـه آلـسـسـت را بـه صـورت نـمـاد عـصـیـان جـوانـان نـمـایـش داد، کـه از جـامـعـۀ بـی نـیـاز بـه ایـده آلـیـسـم آنـان کـنـاره گـیـری مـی نـمـایـنـد.

سـنـت کـمـدی مـولـیـر در مـردم گـریـز ازجـمـلـه مـلـهـم ریـچـارد بـریـنـسـلـی شـریـدان (Richard Brinsley Sheridan)( 1816- 1751)، از درامـاتـیـسـیـن هـای بـااهـمـیـت زمـانـش، بـرای خـلـق کـمـدی شـاهـکـار او The School for Scandal( مـدرسـۀ رسـوایـی)( ۱۷۷۷) گـردیـده اسـت. شـریـدان در ایــن کـمـدیـش بـا پـی روی از سـنـت مـولـیـر تـوفـیـق افـشـای پـشـتِ روی احـسـاسـاتـی بـودن و تـوأمـاً جـامـعـه ای را یـافـتـه اسـت، کـه اعـضـایـش بـه هـمـان گـونـه ای در گِـل و لای رسـوایـی هـا و افـتـرائـات مـی زیـنـد، کـه مـارمـاهـی هـای انـگـل در بـاتـلاق.

*

مـولـیـر بـه عـنـوان هـنـرمـنـد بـزرگ پـس از سـپـری گـشـتـن قـریـب چـهـار قـرن از درگـذشـتـش کــمـاکــان سـتـایــش مـی گــردد، بــه هــمـان سـان کـه دانــتــه آلــیـگــیــری(Dante Alighieri)( 1321 –

۱۲۶۵)، شـکـسـپـیـر و یـوهـان ولـفـگـانـگ فُـن گـوتـه(Johann Wolfgang von Goethe)(1832- 1749) هـنـوز مـورد سـتـایـش قـرار مـی گـیـرنـد. هـائـوسـر مـولـیـر را سـزاوار ایـن دانـسـتـه اسـت، کـه ” درزمـرۀ نـویـسـنـدگـان خـلاقـی مـحـسـوب شـود”، کـه ” بـه مـبـارزیـن در راه پـیـشـرفـت بـه دلـیـل افـشـاء واقـعـیـت اجـتـمـاعـی یـا حـداقـل بـخـشـی از ایـن واقـعـیـت تـبـدیـل گـشـتـه انـد.”۳۵

مـولـیـر دارای تـأثـیـری بـحـث نـاپـذیـر در هـنـرمـنـدان بـااهـمـیـتـی بـوده اسـت؛ درزمـرۀ آنـان کـمـدی نـگـار سـرشـنـاس لـودویـگ هُـلـبـرگ( Ludvig Holberg)( 1754- 1684)، کـه نـاقـد ادبـیـات ژرژ بــرانـدس(Georg Brandes)( 1927- 1842) در نــوشـتـۀ جـامـعـش دربـارۀ هُـلـبــرگ مـولـیـر       را ” اسـتـاد بـزرگ ” او نـامـیـده اسـت.۳۶

کـمـدی هـای مـولـیـر بـه زبـان هـای گـونـاگـون بـرگـردانـده شـده انـد، و بـا حـفـظ طـراوت شـان پـیـوسـتـه در هـر گـوشـۀ دنـیـا بـه اجـراء درمـی آیـنـد. ادبـیـات مـنـتـشـره دربـارۀ مـولـیـر و آثـارش را تـاکـنـون ۷۰۰۰ عـنـوان تـخـمـیــن زده انـد.

نـام مـولـیـر نـیـز در سـیـر زمـان بـا گـرفـتـار گـشـتـن بـه بـلای ” تـفـسـیـرات ” هـمـان سـرنـوشـتـی را در تـاریـخ فـرهـنـگ یـافـتـه، کـه نـصـیـب بـیـش تـر نـام هـای بـزرگ شـده اسـت؛ آن چـه کـه آدمـی را وامـی دارد بــه آه قــلــبـی ولـتــر و تـمــنـایــش بـیــنـدیـشـد، کـه ” خـدایــا، مــرا از گـزنـد دوسـتـانـم درامـان بـدار-  بـه دشـمـنـانـم خـود مـی تـوانـم رسـیـدگـی کـنـم!”

(۵/۳/۱۳۹۳)

 

روشـنـگـری هـا و پـانـوشـت هـا

۱-   نـقـل از: Jaques Berg(born 1935): Molière, 1.udg., s 6 (Denmark, Forum, 1988)

۲-   پـیـر کُـرنـی(Pierre Corneille)( 84- 1606) بـا تــراژدی لـه ســیـد(Le Cid)(1636) بــه اشــتـهـار دســت

یافـت، و پـس از آن شـماری تــراژدی دیـگـر ازجـمـلـه هــوراس(Horace)(1640)، سـیـنـا(Cinna) و پــو-

  لـیـسـت(Polyeucte)(1643)، رُدوگــون(Rodogune)( 45-1644) و نــیـکـومــد(Nicomède)( 1651)،

هـمـه دربـارۀ مـنـازعـه بـیـن وظـیـفـه و رغـبـت را خـلـق نـمـود.

۳-   ژان راسـیـن(Jean Racine)( 99- 1639)، درامـاتـیـسـیـن بـزرگ فــرانــسـه در عـصــر لـویـی چـهـاردهــم

(Ludvig XIV)( 1715- 1638/ سـلـطـ. ۱۷۱۵- ۱۶۵۴). بـه راسـیـن در فـرانـسه مـنــزلــت مـشـابـه ویــلــیـام

شـکــسـپـیـر(William Shakespeare)( 1616- 1564)، درامـاتــیـسـیــن بــزرگ در انـگــلـسـتـان را قــایــل

شـده انـد. راسـیـن در پـی مـوفـقــیـت و اشـتـهـار در سـایـۀ تــراژدی آنــدرومــاک(Andromaque)( 1667)،

بـه خـلـق آثـار زیـریـن هـمـت گـمـارد:

بـریـتـانـیکــوس(Britannicus)(1669)، بـــرنــیـس(Bèrènice)(1670)، بــایــزیــد(۱۶۷۲)، مـهــر

داد(Mithridate)(1673)، ایــفــی ژنـــی(Iphigénie)(1674)،فـــــدر(Phèdre)(1677)، اســتــر(Esther)

(۱۶۸۹)، آتــالـی(Athalie)(1691). اثــر اخـیــر را بــه احـتــمـال شـاهـکــار او بــه شــمـار آورده انـــد. در

نـمـایـشـنـامـه او کـمـال مـطـلـوب دورۀ کـلاسـیـک را مـتـحـقـق سـاخـتـه اسـت.

۴-   کـلـیـسـای عـالـی مـرکـب بـود از سـمـت هــایـی کـلـیـسـایـی در داخـل پـروتـسـتـانـتـیـسـم، کـه اهـمـیـت عـمـده

را به سازمان و رسـوم کـلـیـسـا قـایـل بــودنــد، و مـنـزلــت شـغــل کـشـیـشی و شکــل خـداپــرسـتـی قــدیـم را

تـأکـیـد مـی نـمـودنـد.

۵-   کـالــویــنــیـسـت هــای انـگــلـیـسـی در ســدۀ ۱۶، کـه طـالــب دِسـانـتــرالــیـزه و تـصـفـیـه کـردن کــلــیـسـای

آنـگـلـیـکـان بـودنـد.

۶-   نـام کـالـویـنــیـسـت هـای فـرانـسـوی در ســده هـای ۱۶ و ۱۷، کـه تـحـت ایــذای کـاتــولــیـک هــا قـــرار دا-

شـتــنـد. در ۲۴ اوت ۱۵۷۲، کــه در تــاریــخ بــه ” شــب سـن بــارتــلـمـی”(Saint- Barthélemy) مـعــروف

اسـت، در پاریـس(Paris) هـوگـوئـنُـت هـا به دست کـاتـولـیک هـا قــتــل عـام گــشـتـنــد؛ فــاجــعـه ای کـه بــه

ســرعــت بـه تـقـریـباً سـرتاسـر فـرانـسـه دامـن گـسـتـرانـیـد. شـمـار مـقــتـولـیـن آن حـمـام خـون در پــاریــس

را ۱۰۰۰ تـا ۲۰۰۰ و در دنـبـالۀ آن در سـایـر نـقـاط فـرانـسه ۸۰۰۰ تـا ۱۰۰۰۰ ذکـر نمـوده انـد.

( Verdenshistorien, Carl Grimberg(1875- 1941), bd.9(Spaniens århundrede), 2.udg., s 432(Kø-

benhavn, Politiken, 1981).)

۷-   نـام فـرقـۀ مـسـیـحـی دیـگـری. نـگـارنـده بـا آن آشـنـایـی نـدارد.

۸-   دسـتـه ای رفـرم خـواه در داخـل کـلـیـسـای هـلـنـد، که نـام خـود را از ژاکــوب آرمـیــنـیـوس(Jacob Armini-

us        )( ۱۶۰۹- ۱۵۶۰) اخــذ نـمـوده بــودنــد، و تـعـالــیـم سـخـت گـیــرانـۀ ژان کـالــویـن(Jean Calvin)(64-

۱۵۰۹)، پـیـشـوا و اصـلاح طـلـب مـسـیـحـی را رد مـی نـمـودنـد.

۹-   پـیـروان مارتـیـن لـوتـر(Martin Luther)( 1546- 1483)، رفـرمـیـسـت مـسـیـحـی، که بــدعــت گـذار آیـیـن

” پـروتـسـتـان” در مـسـیـحـیـت مـی بـاشـد.

۱۰- ” گـروهـی که پـیـشــوای خـویـش را رهـا کـنــنـد و از او بـازگــردنــد.”( فــرهــنـگ فــارسـی، دکـتـر مـحـمّـد

مُـعـیـن( ۱۳۵۰- ۱۲۹۷ش)، ج۲، چ۱، ص ۱۶۲۵( تـهـران، امـیـرکـبـیـر، ۱۳۴۳).

۱۱- ( از deus لاتـیـن بـه مـعـنی ” خـدا “)، ایــمـان بـه یـک الــوهــیـت شـخـصـی، کـه در نــظـام دنــیـا دخــالــت

نـدارد.

۱۲- گـفــتــنـی اســت  کــه  در یــکـی از درام هــای مــشـهــور شـکــســپـــیــر، مَــکــبــث(Macbeth) ( 06-

۱۶۰۵)، شـخـص اصـلـی آن بــه هـمـیـن نـام نـیـز نـظــر جـالـبـی دربـارۀ زنـدگی دارد بـه ایـن قـرار کـه،

زنــدگـی مـگـر جـز یـک سـایـۀ در حـرکـت چـیـز دیـگـریـسـت؛

“- آن حـکـایـتـی سـت

نـقـل شـده از یـک ابـلـه، پـرصـدا و جـنـون،

بـدون مـعـنـا.”

(- It is a tale

told by an idiot, full of sound and fury,

signifying nothing.)

۱۳- خـالــق فــســتــیــوال ” آویــنــیـون”(Avignon) در ۱۹۴۷٫ مـــدیــر ” تــئــاتــر نــاســیــونــال پــوپــولار”

( (Théâtre National Populaireطـی سـال هـای ۶۳- ۱۹۵۱٫ او بــه عـنـوان صـحـنــه ســاز وبـازیـگــر

بـه نــوسـازی مـجـمـوعــه ای از نـمـایــشـنـامــه هــای کـلاسـیـک پــرداخـتـه، هــم چـنــیـن درامـاتـیـسـیـن

بـرتـولـت بـرشـت(Bertolt Brecht)( 1956- 1898) را در فـرانــسـه مـعـرفی نـموده اسـت.

۱۴- نـقـل از: Molière, s 128

۱۵ مـنـتـشـره از سـوی C.H. Beckʼsche Verlagsbuchhandlung در مـونـیـخ(München)( آلـمـان).

۱۶ تـرجـمـۀ دانـمـارکـی:

      Kunstens og Litteraturens Socialhistorie, bd.I, ss 497 – 98 (København, Rhodos, 1979)

۱۷- نــویـسـنـدۀ افـسـانـه هــای مــنـظـوم. نـخــسـتــیــن کــتـاب از مـجــمـوعــۀ فـابــل هـا(Fables)(حـکــایـات

تـمـثـیـلی) او در ۱۶۶۱ و آخـریـن آن ها در ۱۶۹۴ انــتـشار یـافـتـه انـد. مـنـتـخـبـی از فـابـل هـای لافــو-

نـتـن سـال هـا پـیـش از ایـن بـه فـارسـی درآمـده اسـت.

۱۸- Verdenshistorien, bd.10( Ludvig 14.s tidsalder ), s 457.

۱۹- ( خـواجـه) شـمـس الـدیـن مـحـمّـد حـافـظ ( شـیـرازی)( ۷۹۲- اوایـل قـرن ۸ ق).

۲۰- Skuespilkunstens  Historie,  bd.IV: Molièretiden ( København,1904), quoted in  Molière, s

۱۰۴٫

۲۱- Verdenshistorien, bd.10, s 401.

۲۲ اسـتــانــدال(Stendhal)(نـام واقـعـی: هـنـری بـیـل(Henry Beyle))(1842-1783)، از نـویـسـنـدگـان بـا-

اهـمـیـت سـدۀ ۱۹، کـتـب ولـتـر را ” کـفـرآلـود” و تـأثـیـرشـان را ” خـوره مـانـنـد” مـی دانـسـتـه.

۲۳سـازمـان ســیـاسـی مـخـفـی در آمــریـکــا بــا بــرنــامـۀ نــژادپــرسـتـانـه و دسـت راسـتی افــراطـی. طـی

جــنـگ انـفـصـال در آمــریـکــا( ۶۵- ۱۸۶۱)، در ایــالات جـنـوبـی بــرده دار بــا اعــلام بــرتــری نـژاد

سـفـیـدپـوسـتـان بـر سـیـاهـپـوسـتـان و مـحـقـانـه بـودن سـرکـوب سـیاهـپـوسـتـان ایـجـاد گـردیـد. در ۱۸۷۱

مـمـنـوع اعـلام گـشـت. در ۱۹۱۵ بـا هـدف مـبـارزه عـلـیـه سـیـاهـان و کـاتـولـیک هـا و یـهـودیـان از نـو

ایـجـاد گـردیـد.

۲۴- واژۀ فـرانـسـوی بـرای ریاء ” hypocrisie ” اسـت، و تـقـریـباً یکــسـان با واژۀ یـــونـانـی ” hypocritas ”

بـه مـعـنـای ” نـمـایـش بـازیگـران”، مـاسـک، به ایـن تـرتـیـب یـعــنـی بازی کـمـدی، وانـمـود کـردن مـی-

بـاشـد. ریــاکــار آن کـسـی نــیـســت کـه وانـمـودش مــی ســازد. او مـصــنــوعـی، مـتـقـلـب، شـیـاد اسـت.

۲۵- حـافـظ

۲۶- پــیـروان ژان سـنـیــوس(Jansenius)، حـکــیـم الـهــی و مـؤلـف کـتـاب اوگـوسـتــن(Augustinus)، کـه

در آن عـقـایـد سـنـت اوگـوسـتـن دربارۀ لـطـف خـداونـدی و اخـتـیار و جـبـر بـیان شـده اسـت. ژزوئـیـت-

هـا(یـسـوعـیـون) دشـمـنـان سـخـت ژان سـنـیـسـت هـا بـوده انـد.

۲۷- نـقـل از: Molière, ss 115-16

۲۸- نـقـل از هـمـان، صـص۲۲- ۱۲۱٫

۲۹- لـغــت نـامـۀ زمـان مـولــیـر واژۀ ” لـیــبـرتـیـن”(Libertine) را بـه ایــن صــورت مـعــنـی مـی نـمـود، که

” لــیــبــرتـیـن ” شـخـصـی اســت کــه حــاضـر بــه اطـاعــت از قـوانــیـن نـیـسـت. و مــراد از قــوانـیـن،

هــم قــوانـیـن جـامـعـه و هــم قــوانــیـن اخـلاقـی، یـعـنـی قــوانـیـن کــلــیـسـا بــود. مـولــیــر در پـاسـخ بـه

اتـهـام ” لـیـبـرتـیـن ” بـه او بـا تــلـخ کـامی مـی گـفـت: ” هــرکـس چــشـمـان تـیـزبـیـن دارد، ʼ لـیـبـرتـیـنʻ

اسـت.”

۳۰- نـقـل از: Molière, s 120

۳۱- پــر لاشـز، ضـمـنـاً، آرامـگـاه ابــدی نــوپــرداز بــزرگ ادبـیـات ایـران در سـدۀ بــیـسـتـم صـادق هــدایـت

( ۱۳۳۰- ۱۲۸۱)، خـالـق بـوف کـور( ۱۳۱۵)، درخـشـان تـریـن اثـر در ادبـیـات مـعـاصـر ایـران که بـه

چـنـد زبـان خـارجـی درآمـده، مـی بـاشـد.

۳۲- فــریــدریــش انـگــلـس(Friederich Engels)(95- 1820)، نـامـه در آغـاز آوریـل ۱۸۸۸ بـه مـارگــارت

الـیـس هـارکـنـس(Margaret Elise Harkness)( نـام مــسـتـعـار: جـان لاو(John Law))( 1923-1854)،

نـویـسـنـدۀ نـوول ها و رمان هایـی از مـحـیـط کـارگـری و با مـوضـوع مـنـازعـات اجـتـماعـی،

Karl Marx / Friederich Engels, Werke, bd.37, s 44 ( Berlin, Dietz Verlag, 1957) )

۳۳  بـالـزاک، ضـمـنـاً، در ۱۸۲۵ نـاشـر آثـار مـولـیـر و لا فـونـتـن بـوده اسـت.

۳۴- Eugénie Grandet(1833)، تــرجـمـۀ فــارسـی: اوژنـی گــرانـــده، بـرگـردان عـبدالله تـوکــل، چ۴، ص

۱۸۰(تـهـران، سـپـهـر، ۱۳۵۱).

۳۵- Hauser, s 498.

۳۶- Georg Brandes: ” Ludvig  Holberg” (1884), Samlede  Skrifter, bd.I ( Kjøbenhavn, Gyldendal,

۱۸۹۹).

 

teleg
  nl


 

پاسخ


8 × = بیست چهار