خاموشی دریا یا سکوت دریا ( Le Silence de la mer) رمانی است که توسط ورکور (Vercors) (نام مستعار ژان برولر Jean Bruller) نویسنده فرانسوی در جنگ جهانی دوم و به صورت مخفیانه منتشر شده‌است .

ورکور در این داستان نشان می‌دهد که چگونه پیرمردی فرانسوی همراه با دختر برادرش مقاومت خود را علیه اشغال کشورشان با صحبت نکردن با افسر آلمانی که خانه آنها را اشغال کرده‌است، بروز می‌دهند . این رمانِ جذاب و سرشار از احساس و وقار، لبریز از درد و امید که نمونه‌ای از ادبیات مقاومت در کشور فرانسه می‌باشد به زودی شهرت زیادی پیدا کرد و باعث شهرت نویسنده‌اش شد.

کتاب «خاموشی دریا» از کتابهای مورد علاقه صادق هدایت بود. این اثر  توسط دکتر حسن شهید نورائی، یار گرمابه و گلستان صادق هدایت، ترجمه و در سال ۱۳۲۳ در تهران منتشر شده است خود این کتاب کم دیده هم  داستان جالبی دارد. از شیوه انتشارش گرفته تا تبدیل شدنش به یک فیلم و حتی نام واقعی نویسنده.

ترجمه فارسی کتاب
ترجمه فارسی کتاب

روایت ملویل فرانسوی

بقلم: حمید رضا بهمن‌زاد

در فرانسه، هر وقت کوششی برای برپایی و بکار بستن سیستمی شده است، فرد طغیان می کند و به فضای میانه ساختارها می لغزد. یکی از نتایج اش این است که متقلبان دست بالا را بدست می آورند، امّا نتیجه دیگر شکل-گیری نخبگان (۱) غیر رسمی (۲) است. نیروی عظیم ناپیدایی که نشاط ناسازگاری و شهامت رد کردن دارد. که خود اساسِ روح آفرینش است و دورتر از دستیابی برگزیدگان رسمی. همان هم برای سده ها ضربآهنگ فرانسوی بوده است: ژان کوکتو

ژان-پیر گرومباخ در سال ۱۹۱۷ متولد شد و از شدت علاقه به رمان نویس آمریکایی نام خانوادگی خود را به ملویل تغییر داد. او در خانواده ای، به لحاظ اقتصادی، متوسط به دنیا آمده بود. در سن پنج سالگی پروژکتور فیلم و سال بعدش دوربین فیلمبرداری کوچکی را به عنوان هدیه تولد خود دریافت کرده بود. و از همین دوران عاشق فیلم و سینما شده بود. در نوجوانی هفته ای چهار پنج فیلم می دید. با فرا رسیدن زمان انجام خدمت سربازی اش در سال ۱۹۳۷ ارتباطش با سینما برای مدتی قطع شد. بعد از شکست فرانسه به ارتش مقاومت پیوست. شرایطی که می تواند در تحلیل رفتارها و زندگی حرفه ای بعدی او ما را یاری کند. در جایی که فیلمساز آزادانه شرایط را می آفریند تا اینکه در انتظار رسیدن شرایط مناسب بماند. و شاید همین هم سبب ساختن اولین فیلم داستانی او، خاموشی دریا، شد.
خاموشی دریا رمان زمان جنگ است. نماد مقاومت فرانسوی در زمان اشغال توسط ارتش آلمان. نویسنده اش: ژان برولر با نام مستعار ورکور. و در فوریه ۱۹۴۲ برای نخستین بار توسط انتشارات زیرزمینی (۳) منوئه منتشر شد. داستان مرد پیر و برادرزاده او است که به اجبار افسری آلمانی را در خانه خویش اسکان داده اند. علیرغم احترام و ادب و عطوفت رو به رشد آنها نسبت به میهمان ناخوانده خود، که دوستدار فرهنگ فرانسوی هم است، میزبانان با حرف نزدن، مقاومت خود در برابر اشغالگران میهن خویش را به او نشان می دهند.

کتاب در نسخه های محدودی منتشر شده بود، امّا سپس نمونه ای مثال زدنی برای گسترش رو یه فزاینده (۴) شد. یک سال بعد کتاب در لندن بدست ناشری منتشر و پخش شد. نسخه های مینیاتوری و کوچک آن تهیه شد و در فرانسه اشغال شده بوسیله هواپیماها بر سر شهرها فرو ریخته شد. متن کامل کتاب در اکتبر ۱۹۴۳ در مجله لایف منتشر گشت و به شهرت آن بیش از پیش افزود. ترجمه رسمی کتاب توسط سریل کونولی (۵) در فوریه ۱۹۴۴ به بازار آمد. در زمانی که ژان-پیر ملویل در لندن با گروه فرانسه را آزاد کنید بود یک نسخه ازهمین چاپ به دستش رسید. ملویل می گوید:

«از روزی که این داستان ورکور بدستم افتاد کاملاً مطمئن و مصمم شده بودم که این اولین فیلم من خواهد شد.»

فروش بیش از یک میلیون نسخه از کتاب به هفده زبان مختلف پس از پایان جنگ محکی برای سنجیدن جسارت ملویل بدست می دهد. او تا آنزمان فیلم داستانی نساخته بود و حتی عضوی از صنعت فیلمسازی هم نبود. با اینهمه قصد داشت فیلمی بر اساس معروفترین رمان جنگ فرانسه بسازد.
در زمانهای عادی دیگری این می توانست سدی بر سر راه ساخت این فیلم باشد امّا شرایط ویژه ای که کتاب در آن شرایط نوشته شده بود، که نویسندگان و هنرمندان فرانسه مخاطبان بیرونی این اثر بودند، و نیز شرایط اشغال کشور سبب شده بود وضعیت پیچیده ای پیرامون ساخت فیلمی بر اساس این رمان بوجود آید. ورکور با پیشنهادهای متفاوتی برای ساخت فیلمی بر مبنای کتابش روبرو شده بود امّا همه ی آنها را رد کرده بود. ملویل عضو ارتش آزادیبخش فرانسه بود و از اهمیت و ارزش این رمان آگاهی کامل داشت. پیشنهادها، ارتباط گیری ها، و نامه نگاری هایی میان ملویل و ورکور انجام شد که نیویورک تایمز داستان آن را در شماره مه ۱۹۴۸  نوشت:

هنگامی که ملویل جوان برای ساخت فیلمی بر اساس رمان خاموشی دریا از ورکور اجازه خواست ورکور قاطعانه با آن مخالفت کرد. ملویل از خواست خود دست برداشت. امّا فقط برای چند ماه. و سپس دیگربار در نامه ای از ورکور درخواست خود را تکرار کرد:

«من در فیلمی که از خاموشی دریا خواهم ساخت، کاملاً به این آگاهم که به هیچ وجه به روح اثر شما خیانت نخواهم کرد. عشق و علاقه من به این اثر ضامن ساخت این فیلم خواهد بود.»

ورکور پاسخ داد:

«شما می بایست فهمیده باشیدخاموشی دریا دیگر فقط متعلق به من نیست. مؤفقیت فوق العاده اش، تنها ویژگی های این کتاب نیست. آن برآمده از شرایط است. من بایستی عشقی را که گروهی از مردم به این اثر داشتند، و هنوز هم دارند، و آن را به شاهکاری تبدیل کرد در نظر بگیرم. در اینجا این اثر دور از دسترس من است. همچنانکه تصوری از خدا در دستان پیکرسازی که آن را تراشیده است دیگر در دستان او و خدایش نیست.»

ملویل با پیشنهادی به ورکور بازگشت که شاید در تمام تاریخ سینما بی همتا باشد:

« من یکی از همان کسانی هستم که احساس عمیقی که توصیف کردید را نسبت به این کتاب دارم. و من تصمیم گرفته ام که برگِ خود را بازی کنم اگرچه ممکن است یک ریسک به نظر بیاید. شما نمی توانید مرا از ساخت این فیلم منصرف کنید. شما تنها می توانید جلوی نمایش عمومی آن را بگیرید. بسیار خوب. من ریسک را تماماً قبول می کنم. فیلم را خواهم ساخت. اگر دوستش نداشتید آن را از بین خواهم برد. امّا از طرف دیگر، چنانچه دوستش داشتید، نمی توانید حق نمایش عمومی آن را از من سلب کنید.»

نهایتاً چهارده روز بعد از این تماس ورکور به ملویل نوشت:

«بدفهمی موقوف! من هیچ اجازه ای به شما نمی دهم. هیچ قولی به شما نمی دهم. وحتّی هیچ امیدی هم. من هیچ حق و حقوقی در خصوص فیلم به شما نخواهم داد؛ مگر این که تأیید آن را در نمایش خصوصی فیلم در حضور هیئت داوران منتخب بدست بیاورید… من همدلانه کارتان را دنبال خواهم کرد

علیرغم هشدارهای ورکور، تحسین ملویل از جانب او در حدی بود که اجازه داد فیلمساز جوان فیلم را در خانه ای که رمان در آن نوشته شده بود و همزمان محل رویدادهای رمان هم بود فیلمبرداری شود. این آشکارا همان روح و رگه مشترک بود. خاموشی دریا رمان زیرزمینی بود. ورکور آن را بدون کمک و پشتیبانی ناشری حرفه ای منتشر کرده بود. اکنون ملویل به نحو کارآمد دیگری در حال ساخت فیلمی زیرزمینی  بود. چرا که اتحادیه فیلمسازان عضویت او را به دلیل نداشتن تجربه کاری رد کرده بود. با بودجه ای بسیار محدود و به کار-گیری نا-بازیگران کار فیلمسازی آغاز شد. و نمایش خصوصی در حضور هیئت داوران که اعضای ارتش مقاومت بودند در اکتبر ۱۹۴۸ برگزار شد. ملویل از کوچکترین امکانات و فرصت ها برای یافتن موقعیتی در درون صنف فیلمسازان استفاده کرده بود. پیشنهاد جسورانه اش برای ساخت فیلم و حتّی پیشنهاد قماربازانه اش برای از بین بردن آن در صورت عدم رضایت ورکور به او یاری های فراوانی رسانده بود. فیلم با تنها یک رأی مخالف از جمع بیست و چهار نفری داوران روبرو شد و در ۲۲ آوریل ۱۹۴۹ به روی پرده نمایش عمومی رفت.

پوستر خاموشی دریا (فیلم ۱۹۴۹)
پوستر خاموشی دریا (فیلم ۱۹۴۹)

دوربین معبدی را از دور نشان می دهد. در پشت معبد آسمان ابریست و توده های ابر دیده می شوند. حروف تشکیل دهنده نام ملویل یک به یک در پای ستونهای معبد ظاهر می شوند. و بعد حرف ام که به صورت راش فیلم است به آرامی از سمت چپ صحنه به سمت راست می رود. گویی که ملویل در حال امضا کردن نام خود با دستی نامریی است. بیانگر خلاقیت او و نیز نشان دهنده مؤلف بودنش در سینما.

در پیشدرآمد فیلم یک عضو ارتش مقاومت را می بینیم که چمدانی را به رفیق خود می دهد. مرد آن را می گشاید و در ته جمدان روزنامه زیرزمینی لیبراسیون و کمبات را می یابد و در زیر آنها نمادی که نقطه اوج مقاومت ایّام جنگ است: نسخه ای از کتاب خاموشی دریا (ی) ورکور. مرد کتاب را از چمدان بیرون می آورد و صفحه نخست آن را می گشاید و با ورق خوردن صفحات کتاب اسامی دست-اندر-کاران فیلم ظاهر می شود. این لحظات ابتدایی فیلم نمایانگر وفاداری فیلم به کتاب است.
در صحنه ای از فیلم افسر آلمانی به افسانه دیو و دلبر اشاره می کند و می گوید که شاید این تقدیر فرانسه است که جنبه ی بهتر آلمان را شکوفا کند. ژان کوکتو که در شب اول نمایش فیلم حضور داشته است و پیشتر خود فیلمی بر اساس این افسانه ساخته است از این تمثیل در فیلم نهایت استفاده را کرده است. می گوید:

« بیچاره دلبر! دیو او را برای لذّت خود نگه داشته است. دربند و ناتوان. در هر ساعت از روز او را ظالمانه و بیرحمانه وادار می کند به حضورش بیاید. دلبر مجسّمه شرافت و غرور است…. و بی احساس و عاطفه شده است. وخشن. دیو در کنار دلبر نخراشیده است. امّا دیو دل دارد. بله. او دلی دارد که امیدوار است آن را به اعلی درجه برساند…فقط اگر دلبر بتواند!….»/

پانوشت:

سینمای فرانسه – نوشته چارلز درزین – ۲۰۱۱ – نیویورک – انتشارات فابر و فابر
۱) Elites
۲و۳) Underground
۴) Snowball Effect
۵) Cyril Connolly

نسخه آلمانی فیلم (زیرنویس انگلیسی)

 

teleg
  nl


 

پاسخ


8 − = سه